Antropoceen - reflecties

De wens tot vooruitgang is logisch en in deze Antropocene tijden is die logica tegelijk het onrecht dat iedere generatie de volgende aandoet. Vooruitgang is rap gekeerd in zijn tegendeel. Meewerkend aan hun eigen ondergang wensen zij die in overvloed leven hun succesvolle leven voort te zetten. Is dit zot of is dit gewoon ‘hoe het werkt’? Hoe evolutionaire processen werken in de lange geschiedenis naar en voorbij planetaire overshoot? Is dit logisch? De vraag stellen is haar beantwoorden: ja, ook irrationele logica kent zijn eigen logica en is eigenlijk zo logisch dat zij, bij het juiste inzicht ervan, diep ontroert. Voor sommigen te ontroerend misschien, zij willen juist rebelleren tegen uitsterving - en we moeten inderdaad ook niet te snel uitsterven. Want wie  Grootse Tragiek wil meemaken – en dat voorrecht hebben wij – zal toch nog even moeten blijven voortleven in dit welriekend rottingsproces, in deze geparfumeerde lijklucht.

Het is een typerend kenmerk van instortende samenlevingen dat zij zich uit alle macht vastklampen aan een verward en verhardend mengsel van geloofsovertuigingen, dogma’s, doctrines en wereldbeelden – precies wat we ook nu weer kunnen vaststellen bij de huidige structurele neergang:  een metafysische Geest der Verwarring van heb ik jou daar. Uiteindelijk zal de huidige Verwarring, die niet alleen metafysisch, maar fysisch-metafysisch van aard is, een nieuwe kijk op geschiedenis en evolutie moeten opleveren, een nieuw paradigma – onder de voorwaarde dat er dan überhaupt nog wezens zijn die een kijk op geschiedenis en evolutie kunnen hebben. Zoals we zien bestaat het mengsel uit aan elkaar tegengestelde elementen en vertaald het zich naar polarisatie en cultuuroorlogen. Deze sociotische spanningsopbouw, die niet meer los gezien kan worden van de ecotische spanningsopbouw door de toenemende overschrijdingen van planetaire grenzen, zal zich moeten ontladen en dat gebeurt schoksgewijs. Sociotische ontlading en instortende rijken: het heeft zich vaak genoeg voorgedaan in de mensengeschiedenis. En toch is er nu sprake van complete nieuwigheid precies door het samengaan met de structurele ecotische spanningsopbouw op een planeet in overshoot. De sociotische ontladingen, bijvoorbeeld in de vorm van revoluties, lossen deze keer niets op, vanwege de blijvende structurele ecotische neergang. Het is onbekend terrein waarin we terecht zij gekomen, met ruimtelijke en temporele schalen van ongekend formaat. Daarom gaat elke vergelijking met eerdere maatschappelijke instortingen mank. Herstel zal niet kunnen plaatsvinden binnen menselijke tijdschalen. De ontwikkelingen zijn zo stellig dat we een tabel van Definitieve Teloorgangen kunnen opstellen zoals er ooit tien geboden zijn opgesteld en zoals Luther zijn stellingen en een kerkdeur spijkerde.

Hoe overleeft de mensheid de komende marteldood? Nee, dat is de verkeerde vraag: hoe kan de mensheid – voor zover mogelijk, en alles is betrekkelijk, zelfs de manier van sterven, zelfs de manier van uitsterven – zo goed mogelijk sterven aan de komende marteldood? Klimaatverandering zal, tezamen met de andere zes overschreden planetaire grenzen, met toewijding de functie van beul vervullen. Een langzame beul. Een beul is ook maar een beul, een ambtenaar in functie zullen we maar zeggen, wat kan hij eraan doen? Het betere sterven zal onder de leiding staan van een geologisch tijdperk, en een toegewijde ambtenaar zal daar vast een positieve bijdrage aan kunnen leveren.

Het leven van een rechtopganger, een naakte onbehuisde onbehaarde rechtopganger met zelfbewustzijn, is per definitie suboptimaal. Behalve dat deze natuurkundig onaangepaste soort de  wetten van de zwaartekracht tart, heeft hij uiteindelijk geen bestaansrecht meer bij zoveel woekering als onkruid, bij zoveel planetaire schade. En bij het verval van bestaansrecht, vervallen uiteraard ook alle andere mensenrechten waarop hij aanspraak dacht te maken. Het is natuurlijk redelijk voor de evolutie om inmiddels bij deze uit de hand loperij tegen de mens te zijn met zijn ziekmakende grappen en grollen. Net zo redelijk als het is voor witte bloedlichaampjes om tegen viruscellen te zijn. De mens als parasiet, als virus, als bacterie. De vernietigingsdrift ligt kennelijk zo diep in ons verankerd dat niemand er in slaagt om deze te vernietigen. Deze drift maakt daarmee deel uit van de menselijke constitutie. Let wel, gedoemd zijn is uitverkoren zijn en uitverkoren zijn is gedoemd zijn, daar zijn religieuze voorbeelden van, met martelaarschap als goddelijke uitverkiezing. Wij, hier en nu, zijn uitverkoren tot het bijwonen van een uniek stukje planetaire geschiedenis. Wat we meemaken is niets minder dan een kosmische (sommigen zeggen: komische) botsing tussen de verlangens van een soort en die van de planeet zelf. Best wel bijzonder om mee te mogen maken, deze toeristische attractie. Eerder wordt de mens door de planetaire problemen opgelost dan dat hij de problemen van de planeet oplost. 

De mens centraal stellen, ofwel antropocentrisme. Dit paradigma, dit denkbeeld zal ons op onze wenken bedienen: we staan centraal in het causale verband van het feest der uitsterving. De ratio centraal stellen, de wetenschap, ook daar zijn wij in gaan uitblinken de laatste eeuwen. Dankzij die wetenschappelijke taal hebben we het formidabele vermogen bemachtigd om te kunnen zeggen: de mens zal statistisch significant worden gedecimeerd. Probabilistisch gezien is het allemaal geen kattenpis, wanneer we mediaan en percentiel in ogenschouw nemen. In het jargon van de dynamiek van positieve en negatieve feedbackloops met hun tipping points en equifinaliteiten wordt ons een systeemwereld geopenbaard waar je u tegen kan zeggen. Het nadeel is alleen dat je er een standaardafwijking van krijgt die correleert met de modus van de regressie. Ellende en lijden kan er zo moeilijk in worden uitgedrukt.

De mens is de oorzaak van de planetaire overshoot en het overkomt hem. Het is een spanningsveld van verantwoordelijkheid en overmacht. Wat zich voltrekt, voltrekt zich dankzij en ondanks de mens. Deze dubbele positionaliteit van de mens heeft geleid tot de spagaat waarin we nu verkeren. Een goed uitgevoerde spagaat is een acrobatisch kunstje van uitmuntend niveau die van de jury een hoge kwalificering krijgt. Zo moesten we onze ondergang maar zien.

Ik kreeg een pushbericht. Van wie? Van de Godt zullen we maar zeggen, Hij die ons doen en laten ziet en ons ten diepste doorgrond. Al mijn hoofdzonden werden genoemd, mijn valse pretenties, mijn tekortkomingen, mijn obsessies, mijn blinde vlekken, mijn onmatigheid, mijn energieverbruik, mijn vervuilingscoëfficiënt. Wat een helderziendheid, wat een nauwkeurigheid, wat een rake observaties! Ik moest het me niet al te persoonlijk aantrekken, zo stond er bij vermeld. Het was gewoon menselijk, een gemiddelde diagnose van de gemiddelde mens zullen we maar zeggen. Waren er verzachtende omstandigheden? Ja, die waren er, dat wil zeggen die waren er. Die waren er geweest in redelijk leefbare tijden, in tijden die passé zijn. Nu kunnen we ons die omissies niet meer veroorloven, in tijden van planetaire overshoot. We zouden een hoge mate van heiligheid moeten bereiken en diepe ascese moeten betrachten tot op de bodem van onze verlangens, kortom: een godsonmogelijke opdracht. We riepen de afzender van het pushbericht aan voor hulp en bijstand, maar Hij bood geen inzicht en geen uitzicht. Hij had geen oplossing zei ie. Hij had gewoon op de knop ‘verzenden’ gedrukt en daarmee zijn eindverantwoordelijkheid als beëindigd beschouwd. 

De tijd aanvoelen, dat wil zeggen: dit gedoemde Fuiktijdperk in de bek kijken, met een gebit waar een rechtgeaarde krokodil nog een puntje aan kan zuigen – en er toch niet aan kapot gaan, nog niet, niet op voorhand sterven van angst. Dat kan alleen, zou ik denken, wanneer men op vergevorderde leeftijd is, op sterven na dood, en dood voordat de megakaken van deze superkrokodil dichtslaan. Een dergelijke vergevorderde moet natuurlijk wel het nodige mededogen voelen voor al degenen die niet aan deze criteria voldoen.

Een volgende metafysische omwenteling in de wonderlijke geschiedenis van de mensheid is in de maak en de omwenteling zal Shakespeariaans zijn: to be or not to be. We hebben het uiteraard over het Antropoceen, een nieuw tijdperk dat andere illusies, andere denkbeelden vereist. Maar is het deze keer wel een ‘question’? Of is het eerder een ‘answer’ – gelegen in de laatste drie woorden van deze beroemde uitspraak – op onze fundamenteel onhoudbare situatie? Een antwoord dat deze keer behalve een metafysische, tegelijk een fysisch-biotische omwenteling zal zijn. Men kan niet alleen meer zo makkelijk van God veranderen, men zal tegelijk door de Godheid die onze bedding is, worden uitgeschakeld. Het heden is vluchtig maar overduidelijk werkzaam in verwoestende richting en doet de goddelijke levensondersteunende bedding veranderen. Het verleden, het Holoceen, hebben we om zeep geholpen en toch is het – door zijn technologie bijvoorbeeld – nog voortlevend in het heden, dat er gebruik van maakt door er op voort te bouwen. Het is onhoudbaar en tesamen, heden en verleden, drukken ze hun loodzware stempel op de onleefbaar wordende Antropocene toekomst. Kunnen we dat zo zeggen? Ik bedoel: kunnen we die toekomst dan  kennen? Onder het huidige gesternte van reeds opgebouwde en zich nog steeds opbouwende planetaire overshoot in grote lijnen best wel. Dit huidige gesternte, met zijn onomkeerbare spanningsopbouw, zij om een zekere reden geprezen, namelijk dat zij ons de toekomst openbaart! Zekerheid geeft rust, toch? Tel daarbij op enige minimale basiskennis omtrent de aard van de mens en we hoeven niet in de illusies te blijven geloven waarin we geloofden. De illusies, de goddelijke illusies die functioneerden als bezwerende rituelen, als kalmerende dogma’s, als zingevende overtuigingen. Die metafysisch functioneerden, omdat we op die manier wisten om te gaan met de menseigen basale onzekerheden, angsten en kwetsbaarheid van het bestaan. Waarmee we onszelf hoop creëerden, hoop van existentiële betekenis. Hoop, wat een mooi product. Is het nog ergens verkrijgbaar? En tegen welke prijs? Waaraan kunnen wij ons nog vastklampen? We klampten ons in duisternis vast aan het licht, in wanhoop aan hoop, ze hoorden onlosmakelijk bij elkaar. Heeft het zin om nog te wanhopen wanneer er geen hoop meer is? Massa-extinctie is fysisch-biotisch, maar bij de mens komt er nog iets meer bij kijken. Kunnen we spreken van een meta-metafysische omwenteling gezien zijn sinds mensentijden ongekende en onomkeerbare aard?

De ondergang, het is de ondergang, met stip op nummer één. Die zal ons toch hopelijk niet ontglippen zoals de liefde ons ontglipt? Het zal ons toch niet gebeuren dat we in het eerste net zo ontoereikend worden als in het tweede? De dino had niet eens handen, hij was daarom ook niet bij machte zijn ondergang over zichzelf afgeroepen. Toch een verschilletje met nu. We moesten het maar romantisch benaderen en poëtisch beschrijven: de mens, die zot met al zijn handigheid, ontmoet des dino’s lot, het lot van het gebod der eeuwige verdwenenheid.

Nog even geduld en dan komt het moment dat niets meer mogelijk zal zijn, het moment waarop de mensheid, door zichzelf in het nauw gedreven, in geen enkele richting nog een verlossende stap zal kunnen zetten. In grote lijnen kunnen we ons dit unieke, glorieuze en onontkoombare tafereel wel voor de geest halen, de details, de symptomen worden ons immers iedere dag voorgeschoteld. De mensheid hoeft echt niet bang te zijn dit tafereel, ofwel dit feestje van de evolutie, binnenkort te moeten missen.

De Dood als reddende engel, dat wordt zijn collectieve en ook nuttige functie voor de soorten, voor de mens, voor al de exemplaren die geen voorliefde of talent hebben voor duurzame bittere ellende. De mensheid heeft geploeterd, gezwoegd, in het zweet des aanzijns heeft hij zijn tranen geplengd, het was me het geschiedenisje wel. En voor al degenen die juist wel de gave van de voorliefde voor ellenlange ellende hebben, zonder enige stervenslust, zonder de genade ervan, moet uitsterving een klap in het gezicht zijn. Een klap weliswaar die hij zichzelf heeft gegeven.