De goede Godt wordt overstegen

Het gevoel van fataliteit en tragiek hebben we onszelf in de loop van de moderne geschiedenis ontnomen door uit de hand gelopen denkbeelden over ‘de Rede’, ‘Vooruitgang’, ‘Verlichting’, zogenaamde maakbaarheid, rationaliteit, redelijkheid. De mens een redelijk dier? De Antropocene ontwikkelingen bewijzen het tegendeel. Er opent zich een beangstigende irrationele, of beter gezegd bovenrationele afgrond. Alles – van beheersing tot oplossingen – staat op losse schroeven. Als subject zijn we weer object geworden, een wegwerpvoorwerp, onderworpen en onderhevig aan voor de mensensoort ongekende Overmacht – goddelijke Overmacht zou je kunnen zeggen, in de kleren van een Onheilsduivel, die de gehele planeet bestierd, die de goede Godt overstijgt. Hebben we onszelf onderhevig gemaakt of is het ons overkomen? Laten we het maar bij de vraag laten. Waarom ook willen we altijd zo graag antwoorden hebben? Om toch nog een illusie van begrip overeind te houden? Misschien kunnen we met het verlies van grip gelijk ook maar beter de illusie van begrip bij het vuilnis gooien. Het mensdier heeft zijn onlosmakelijke expansiekrachten niet meer in de hand en is overgeleverd aan hem te boven gaande, dus bovenrationele krachten die hij zelf in het leven heeft geroepen. De geest is uit de fles en ons enige mogelijke antwoord daarop is dat we nu dweilen met de kraan open. De roes is ten einde, er is nog slechts herinnering aan vroegere ‘superioriteit’. En die reactionaire herinnering, die illusie, is nu een verwoestende kracht op zichzelf geworden die de duivelse Overmacht alleen maar versterkt. Waar kan een mens nog van dromen nu er slechts achteruitgang in het verschiet ligt?

Lees meer »

Identitaire lijnen

Elk land vereert zijn eigen geschiedenis, roemt zijn successen, koestert zijn verhalen. Elk land koos daarvoor steeds en overal slechts een selectief deel van die verhalen, zodat de bevolking zich met enige trots kon identificeren met zijn vaderlandse geschiedenis. En van die subjectieve selectie dan slechts enkel bepaalde periodes zoals een zogenoemde Gouden Eeuw, de tijd van de VOC-handelsmentaliteit, de ‘Renaissance’, of ‘de Verlichting’. De terugblik op deze perioden gaven richting, betekenis en doel aan nationalistische gevoelens van een gezamenlijke identiteit. In wezen ging het natuurlijk om machtsverhoudingen, de verschuivingen daarvan, de schaalvergrotingen, die uiteindelijk culmineerden in de geglobaliseerde geopolitieke machtsverhoudingen van dit moment. Het heeft echter niet geresulteerd in mondiale eenheid, zoals door deze en gene utopische idealist naiëf werd gedacht, en die eenheid zal er ook nooit komen. Versplintering is nu juist de structurele trend, waarbij de fragmentatie valt onder de wetmatigheden van fundamentele tegenstellingen en verhardende conditionering onder het regime van planetaire overshoot. Toenemende planetaire overshoot wel te verstaan, en precies dat maakt alles anders. Het is de grote gamechanger die het einde betekent van een geologisch tijdperk en de start van een nieuw tijdperk. Het eerste was een gunstig want redelijk stabiel tijdperk wat betreft levensondersteunende klimaatomstandigheden; het tweede wordt een levensondermijnend tijdperk. Het ondermijnt de kwaliteit van alle zijnsaspecten, van de natuurlijke en cultuurlijke sferen. Het resulteert logischerwijs in politiek onvermogen. Met ander woorden en kortom: er heerst logica in het idee van onontkoombare instorting en ondergang. We zien reeds dat de strijd naast pure materiële belangentegenstellingen ook als cultuuroorlog zal verlopen via identitaire lijnen. 

Lees meer »

Het mank gaan van historische vergelijkingen

Het viel de westerse mens, gezien haar wetenschappelijke, technologische en imperialistische successen, niet zwaar om zichzelf als kroon op de schepping te vereren en zich een zelfverheerlijkend doel toe te schrijven: Vooruitgang! Wij hadden de geschiedenis in handen, gaven het richting. Wij plaatsten haar dan ook onder het patronaat van de Rede en de Vooruitgang. Nu manifesteert zich een beangstigende afgrond, met alle reactionaire patronen en verlieservaringen van dien, zich uitend in populisme, polarisatie, zondebokken, cultuuroorlogen en de herinnering aan vroegere superioriteit. Het is deze logica van gevoelde reële bedreiging waar de redelijkheid geen vat op heeft. De politiek loopt er op stuk, bestuurslagen lopen vast, instituties raken machteloos. En in dat alles huist logica die sterker is dan de logica van rationele orde. Het is de macht van de irrationele kracht. De nuchtere want logische conclusie moet zijn: te doorbreken valt dit niet zolang de planetaire overshoot toeneemt met zijn zelfversterkende effecten. De totale ontgoocheling moet zich echter nog opdringen, juist ook bij de politieke duiders die vergelijkingen trekken met eerdere periodes in de geschiedenis. Ja, er is vergelijkingsmateriaal gelegen in de cultuurlijke geschiedenis. En nee, elke vergelijking gaat mank omdat we leven in voor de mens unieke tijden met zijn onlosmakelijke natuurcultuurverstrengeling.

Lees meer »

De welwillendheid der woorden

We leven midden in mondiale zelfvernietiging en de beschaving lijkt erop gebrand haar eigen ondergang te bewerkstelligen. Wat een creatieve daad, wat een kunstig talent toch, wat een doorzettingsvermogen ook, iedere dag weer! Iedere dag weer kalft de wereld voor onze ogen een beetje verder af. In ieder tijdperk geloofde men dat men getuige was van het verdwijnen van de laatste sporen van het aardse paradijs, en het bleek nepnieuws te zijn. En nu, in de uiterste tijden van nepnieuws, nu is het echt zo! Wij zoeken verlichting in verbale vindingrijkheid, in begrippen zwevend boven onze rampen. Woorden zijn welwillend: hun broze realiteit bedriegt en troost ons – die realiteit mag wel eens onder woorden worden gebracht. Achter onze nadruk op begrippen ten dienste van begrip, gaat uiteindelijk onbegrip schuil. Achter al onze zinnen gaat zinloosheid schuil. De werkelijkheid is ons net zo vreemd als het bestaan van een bacterie in de darm van een vleermuis in een grot aan de andere kant van de wereld. Alles is precies zo onbevattelijk als het idee dat er waarschijnlijk meer sterren in het heelal zijn dan zandkorrels op deze planeet, in een onverschillig universum. Wat zijn wij anders dan die bacterie? Wat is onze planeet anders dan die zandkorrel? Als we slechts een rimpeling zijn in het heelal, hoe nietig dan is onze zelfvernietiging? Met deze bedrieglijke woorden wil ik u troosten.

Lees meer »

Over het idee van 'de mensheid'

Het individu dat organisch deel uitmaakt van een specifieke diersoort – ook wel genoemd ‘de mensheid’ –, een inmiddels destructief geworden diersoort, is die wel in staat om de kwaal te identificeren die haar ondermijnt? Het idee van ‘de mensheid’ dringt zich aan ons op door de existentiëel bedreigende planetaire overshoot – en tegelijk kan dit idee niet onze identiteit definiëren. Als dat wel zo was, dan zouden we ons één voelen. We zouden ons verbonden voelen met de gehele mensheid, en dat zou tot gemeenschappelijke actie kunnen leiden op wereldniveau. Maar we zien aan de hand van alle ontwikkelingen dat het zo niet werkt. Identitaire ontwikkelingen werken net zo goed verbindend als scheidend. Verbindend met het eigene, dat daarmee juist tegelijk werkt als scheidend tegenover het andere, het vreemde.

Lees meer »

Een rimpeling in de evolutie

De mens bestaat niet alleen, maar weet ook dat hij bestaat. In dit zelfbewustzijn bestudeert hij zijn wereld en verandert die naar zijn doeleinden. Hij heeft al in een ver verleden geleerd hoe hij kon ingrijpen in natuurlijke processen en dit ingrijpen is  een wezenlijk onderdeel van zijn wezen en daarmee van de evolutionaire voortgang geworden. De mens is geen volledig mens zonder zichzelf energetisch vermogen toe te eigenen uit zijn natuurlijke omgeving. Dit is een onontkoombaar fysisch basisaspect geworden. En we zijn mentaal nooit werkelijk buiten het geheel dat we ons voorstellen, een mentaal basisaspect. Van dit zelfbewustzijn kan niet worden verwacht dat het de oplossingen produceert waaruit het zelf, fysisch en mentaal, is ontstaan. We zijn geen Baron von Munchhausen die zichzelf aan zijn haren optrok uit het moeras.

Lees meer »

Twee geschiedenissen voor de prijs van één

De fragmentatie van globalisering en de planetaire overshoot van de aarde  vormen mede ons gevoel van de tijd waarin we leven. Op zichzelf lijken deze twee thema's van verschillende oorsprong te zijn, maar het is nu dat de geschiedenis van de mondiale geopolitiek opgesloten raakt in een grotere geschiedenis van planetaire overshoot. Klimaatverandering is (slechts) een deel van alle planetaire overshoot.

Lees meer »

Zingevend gesomber

Het lijkt erop dat we leven in een beschaving die erop gebrand is haar eigen ondergang te bewerkstelligen. Een beschaving waarin de mogelijkheid van haar ondergang een voortdurend ontkende realiteit is en waarin de betekenis van dat woord, ‘beschaving’, iedere dag voor je ogen een beetje verder vervaagt. Een vervaging overigens in het licht van een gaande massa-extinctie: de ideale plek om je over te geven aan de zingeving van gesomber.

Lees meer »

Rimpeling in de kosmos

Wanneer wij er voor openstaan nemen wij de illusie, de nietigheid, de verrotting van de zo genoemde beschaving waar. Toch dwepen wij met dit kadaver, al ons consumentisme wijst daar op. We verkeren in onhoudbare planetaire overshoot die de beschaving verder mee naar beneden trekt, onomkeerbaar, in zijn toch al neergaande fase. De oplossing van onoplosbare overshoot zal de mensheid te boven gaan. Het mensdierlijke speelkwartiertje is voorbij en een zoveelste schrale tijd breekt aan wat betreft het biotische op deze aardkloot. Het leven op aarde kenmerkt zich door deze afwisseling van schrale en overvloedige tijden, maar wel, uiteraard, op bovenmenselijke tijdschalen. Na de huidige massa-extinctie volgt over zovele miljoenen jaren nieuwe soortenrijkdom. Het tijdperk van het mensengedoetje zal een rimpeling in de kosmos blijken te zijn.

Lees meer »

Ervaringsdeskundigen in uitzichtloosheid

Hoeveel bochten hebben we nog over om ons in te wringen nu de kwaadaardige aard van het Fuiktijdperk steeds duidelijker wordt. We veroverden vrijheid om ons leven te leiden in het specifieke heil dat wilden: kapitalisme en vrijblijvend consumentisme. En die combinatie maakte ons juist onvrij. Zo worden wij ervaringsdeskundigen in uitzichtloosheid en wanhoop, in doodsnood en zelfvernietiging, experts in opstandig en tegenstribbelend terminalisme. Wat een glorieus vakmanschap, welk een trotse kroon op de schepping. Een diersoort die zichzelf en zijn medesoorten aan het uitwissen is … zijn we dan niets anders dan clowns die een parodie op de waanzin opvoeren? Met de gehele kosmos op de tribune, als de door ons te vermaken toeschouwer? Die toeschouwer lacht zich een breuk om zoveel dwaasheid, om zoveel zelfvernietiging, om zoveel inmiddels afgesloten uitwijkmogelijkheden op een doodlopende weg.

Lees meer »

De Grote Grap

Het Antropoceen, met zijn planetaire overshoot, keert zich nu tegen zijn maker: het mensdier, het vernietigingsdier. Dit dier wist door een wonderlijke samenloop van omstandigheden een geologische kracht van formaat te worden door op ongekende schaal zijn omgeving uit te buiten tot eer, macht en vermeerdering van heil voor zichzelf. Heil werd onheil toen planetaire grenzen werden bereikt en structureel verder werden overschreden. Dat de terminale fase nu is aangebroken dringt nog lang niet tot iedereen door. We hebben een monster tegen onszelf opgezet, we hebben een noodlot over ons afgeroepen waar niet aan te ontsnappen valt en we perfectioneren steeds verder de folteringen ervan. De groei en bloei van grootschalig lijden is gaande, zodanig dat we kunnen zeggen dat de hel eindelijk weer een functie krijgt, niet aan gene maar aan deze zijde van het leven, zodanig dat juist de dood weer zaligmakende verlossing gaat betekenen. Er rust een taboe op zelfmoord, maar precies dat is wat het mensdier over zichzelf afroept: collectieve zelfmoord in de onvoorstelbare aantallen van de miljoenen en de miljarden. 112 zal behoorlijk overbelast raken – we moeten ons maar een grapje tussendoor permitteren. Of is het niet een grapje maar is het de Grote Grap, de klapper, de uitsmijter op het eind van het feest, een collectieve grafgrap van een er geweest zijnde soort. Zo’n grap, daar zouden de restanten van de planeet, en van het leven wat nog over is, weleens danig van kunnen opknappen.

Lees meer »

Terugkijken vanuit de toekomst

Als we willen weten hoe en wat een soort is geweest, en waarom deze van het wereldtoneel is verdwenen, hoeven we maar naar de onze te kijken in een toekomstige projectie met achteruitkijkspiegel. Het is een kwestie van voorstellingsvermogen. Met terugwerkende kracht zien we een voortdurend spartelende rechtopganger die vanwege zijn unieke zelfbewustzijn in combinatie met zijn technologische expansiedrift zichzelf confronteerde met een onstuimige afgrond, een afgrijselijk noodlot van metafysische proporties. Zijn bijzondere zelfbewustzijn deed hem lijden boven de dieren uit. Met dat zelfbewustzijn werd hij gedwongen zich een identiteit aan te meten, een doel te creëren, eeuwig zoekend naar zin. Hij riep een ongekende onrust over zichzelf af, culminerend in Sisyfusarbeid. Deze ongebreidelde arbeid bracht onontkoombaar overexploitatie met zich mee, uitputting en vernietiging van zijn levensondersteunend fundament. Die overexploitatie ging gepaard met het doden van goden; hij kwam zelf op de troon, dacht ie. Ach, wat valt er verder nog over te zeggen, anders dan dat het niet anders kon dan dat daar planetaire en daarmee zelfvernietiging op moest volgen? Toch was dit dier ook gedwongen, om dezelfde reden van zelfbewustzijn, om hoop te blijven koesteren. Hoop geeft energie en als die energie gepaard gaat met onvrede en gevoelens van bedreiging, dan uit die zich in massale protesten en conflicten, die ontaarden in versnelling van de zelfdestructie die toch al gaande was. De uitdrukking ‘van de regen in de drup’ klinkt veel te zachtaardig en brengt een verkeerde voorstelling met zich mee die gecorrigeerd moet worden met termen als reactionair fascisme en moordpartijen. Men ging, naast de al veel langer gaande uitmoording van vrijwel alle andere soorten, elkaar uitmoorden op ongekende schaal. Juist een wrede schaal bleek een menselijke schaal te zijn, een menselijke schaal een wrede. Hoe wreder hoe menselijker leek het wel, toen de fase van het Antropoceen aantrad. Het Antropoceen bleek het ultieme Fuiktijdperk te zijn. Er waren geen ontsnappingsmogelijkheden meer. De gehele aarde was gekoloniseerd door het vernietigingsdier, en de neergang was onomkeerbaar. Deze diersoort gaf zichzelf de genadeklap. En ook die term klinkt nog veel te genadig, gezien de ellende die ermee gepaard ging. De biotische evolutie likte zijn wonden en is nu, na zoveel miljoenen jaren, weer aan het opkrabbelen.

Lees meer »

Maak jouw eigen website met JouwWeb