Antropoceen - reflecties

1. De Antropocene bedding

1. klimaatverandering is ingebed in een veel breder veld van Antropocene veranderingen. Het maakt deel uit van het Planetairy Bouderies frame.
2. in het bredere debat is er wel degelijk heel veel filosofisch gedachtengoed van toepassing dat nu betrokken kan worden op Antropocene ontwikkelingen.
3. daarbij gaat het over de gelaagdheid van de werkelijkheid, de gelaagdheid van kennisvormen (rationele kennis is ingebed in onze lichamelijke ervaringskennis), de inbedding in Deep en Big History, verhardende condtionering, procesfilosofie (die nu beter aansluit op de veranderingen dan de meer traditionele substantiefilosofie), metafysica en ook ontologie.
4. het gaat niet alleen om weten tegenover niet-weten. Het gaat ook om denken en overtuigingen (bv. ontologie). Met het besef dat er heel verschillend wordt gedacht, vanuit heel verschillende overtuigingen over Antropocene ontwikkelingen, zowel aan de oorzaakskant als aan de gevolgkant. En toch kunnen we daar niet omheen door het te versimpelen en te reduceren zoals Goff doet.
5. metafysica impliceert dat het om betekenis gaat. En ja, de Antropocene ontwikkelingen zijn van existentiele betekenis.
6. ieders blik op de werkelijkheid start met een impliciete kijk daarop vanuit impliciete overtuigingen. Dit is iets om ons bewust van te zijn in Antropoceendebat. Het kan verhelderend werken om deze impliciete ontologie waar mogelijk exliciet te maken.
7. optimisme / pessismisme, realisme / idealisme zal deels te maken hebben met karakter, maar in ieder geval ook met ontologisch mens- en werelbeeld.
8. de unieke dynamische kenmerken van het Antropoceen nopen ons om opnieuw naar onze Holoceengerelateerde denkbeelden te kijken. We vertoeven in een nieuwe werkelijkheid.
9. praktische transities moeten ingebed zijn in realistische theorie.
10. de wetenschappen hebben een geschiedenis van specialisatie doorgemaakt. Dit is nu problematisch in het Antropoceen. Er is inter- en transdisciplinairiteit nodig. Met inzet van alle kennisvormen, niet alleen de logicistisch-analytische. De vraag is hoe die aspectuele kennisvormen methodisch kunnen worden gemaakt. Denk aan inheemse kennis.
11. de mensengeschiedenis en de planetaire geogeschiedenis vallen nu samen. Wat betekent dit voor ons handelingsperspectief?
12. er is sprake van toenemende natuur-cultuurverstrengeling, zoals we tot voor kort niet gewend waren. Dit is van invloed op onze traditionele denkbeelden. En ook op die noodzakelijke integratie van wetenschappen. Het sociotische kan niet meer los worden gezien van het geotische aspect. Er zijn aard- en sociale wetenschappers bezig om te komen tot zoiets als een geo-sociologie.
13. maar het gaat verder dan geo-sociologie. Het sociotische aspect is ingebed in een range van andere zijnsaspecten. En de samenhang van alle zijnsaspecten komen niet uit zichzelf voort. Het denken is niet de bron ervan, en de werkelijkheid van de mens wordt niet door zichzelf geconstrueerd. We komen daarmee weer terug op het ontische als het totaal van onze aspectuele gelaagdheid van onze werkelijkheid. Die nu onder de dynamische verhardende condtionering staat van de geogeschiedenis van de aarde. Daarmee hebben we het, breder en dieper dan geo-sociologie, over een geo-ontologie. 

*

2. Veerkrachtproblematiek

Begin mei 2026 wordt er een jaarlijke bijeenkomst georganiseerd van Europese aardwetenschappers. Deze keer gaat het voor een groot deel over het Antropoceen. Een programma-onderdeel over veerkracht betreft het volgende: ITS4.20/CL0.23 | PICO / Hoe bouw je veerkracht op? Kwantitatieve en kwalitatieve benaderingen om regionale veerkracht te begrijpen en te versterken, zodat we beter bestand zijn tegen de gevolgen van klimaatverandering.

Er schuilt een paradox in de tekst: omdat we veerkracht ondermijnen door menselijke activiteiten moeten we veerkracht versterken.

De tekst vermeldt:  “Terwijl individuele aanpassingsmaatregelen zich richten op het verminderen van het risico dat verbonden is aan een specifiek gevaar voor een bepaald object, pakken veerkrachtkaders en de daarin voorgestelde gebieden algemene regionale structuren aan.” Maar de planetaire structuren pakken we onvoldoende aan en we kunnen gevoeglijk aannemen dat die planetaire schaal overheerst over de schaal van de regionale schalen. We mogen volgens ons veronderstellen dat natuurverslechtering precies ook de cultuurlijke veerkracht ondermijnt.

Is dit niet een blinde vlek in hoe ‘veerkracht’ wordt gebruikt? In veel beleidsteksten wordt veerkracht opgesplitst in een natuurlijk en een sociaal domein. Dat maakt het bestuurbaar of 'bestuurbaar'. Je kunt zo immers indicatoren maken, interventies ontwerpen, stakeholders betrekken. Maar die scheiding is slechts een analytische onderscheiding. Het kan geen ontologisch scheiding zijn vanwege precies die natuurcultuurverstrengeling.

Het lijkt ons op z’n minst een spanning te zijn die Antropocene theorievorming zal moeten duiden. We kunnen niet onbeperkt sociale veerkracht opbouwen terwijl de ecologische basis eronder wegvalt. Het mag toch niet zo zijn dat we denken dat sociale en technologische vernieuwing ecologische achteruitgang kan compenseren. We kunnen met sterke instituties beter omgaan met overstromingen, maar als zeespiegelstijging en bodemdaling doorzetten, verschuift de grens van wat überhaupt nog op te vangen is. En door de verstrengeling is de dynamiek nu juist richting verzwakking van instituties en bestuurlijk vermogen. Het probleem wordt niet afdoende aan de voorkant opgepakt. Dat is misschien ook niet helemaal, of nauwelijks mogelijk (ook door Antropoceentheorie te onderzoeken). Wij denken echter dat het niet mag leiden tot misleidende ideeën omtrent veerkracht. Dit vereist een Antropoceentheorie omtrent de aard van de dynamiek, gecombineerd met de harde Antropocene kenmerken zoals doorgaande overshoot.

Het heeft weinig zin om onhoudbare systemen te verdedigen, terwijl de spanning is dat we dus eigenlijk radicale transformaties nodig hebben - die echter maar niet afdoende ingezet (kunnen) worden. (wederom: deze kwestie vereist inter- en transdisciplinaire, niet-normatieve theorievorming.)

Er is een groeiende stroming die spreekt over sociaal-ecologische veerkracht: niet twee systemen (natuur en cultuur), maar één verweven geheel. Daarin is veerkracht juist het vermogen om relaties tussen mensen, soorten en systemen zó te organiseren dat ze samen kunnen voortbestaan. Maar dan hebben we het dus juist over radicalere inzet, onder de dynamiek van verhardende conditionering die transformaties steeds verder bemoeilijken naarmate ze niet op tijd worden ingezet.

Veerkracht opbouwen is afhankelijk van transitievermogen. Juist dit vermogen staat onder druk. Het heeft alle schijn van een vicieuze cirkel naar beneden. Het doet zich niet zomaar contingent voor maar het is een negatieve feedbacklus die onderhevig is aan patronen, structuren, dynamiek, wetmatigheden van toenemende overshoot. We kunnen niet veerkracht blijven toevoegen zonder de onderliggende relaties te veranderen. Maar die onderliggende relaties moeten we in Antropoceentheorie uitwerken, ook om de hardgebakkenheid ervan te bepalen. Anders zijn we hubrisch bezig. Transitievermogen, ofwel samenwerkingspotentieel, ofwel STP’s kunnen naar onze mening niet tegen de Antropocene dynamiek van spanningsopbouw en verhardende conditionering in groeien.

Bij de procesfilosofie van Whitehead en Deleuze is de kern dat de werkelijkheid niet bestaat uit stabiele dingen, maar uit processen, relaties en voortdurende wording. Dit duidt dus op één veld van sociaal-ecologische processen. Natuurculturrverstrengeling is hier geen probleem, maar juist het uitgangspunt. Dan is neergaande ecologie en afnemend transitievermogen geen fout in het systeem, maar een bepaald type dynamiek. Het is een ‘afglijdende wording’: relaties verstarren en het systeem verliest creatief vermogen. Whitehead zou zeggen: minder ‘intensiteit van ervaring’, met minder mogelijkheid tot nieuwe verbindingen.

Procesfilosofie verzet zich tegen lineair denken. Er zijn geen vaste trajecten, alleen velden van mogelijkheden. Elke situatie bevat steeds potentialiteit, een ongerealiseerd veld van  mogelijkheden. Zelfs in een crisis is het systeem niet gesloten. Maar de dynamiek stuurt het in een bepaalde richting van minder heilzame mogelijkheden. Ontologisch onderbouwd betekent dit ontisch: als ecosystemen verarmen, verarmen relaties, waardoor het transitievermogen daalt.

Procesfilosofen zouden weleens kritisch kunnen zijn op de tekst van ITS4.20/CL0.23. Er is geen stabiele toestand om naar terug te keren, dus de focus op stabilisering met behulp van veerkracht zou juist transitie kunnen blokkeren. De echte uitdaging ligt dan in meebewegen en herconfigureren. Maar we voorvoelen wel dat dit het spanningsveld niet doet verminderen. Procesfilosofisch kunnen we zeggen: een netwerk van relaties verliest zijn vermogen tot vernieuwing en raakt gevangen in zelfversterkende patronen. En de uitweg is niet meer veerkracht toevoegen, maar de relaties zelf transformeren.

De mens zit nu én eenmaal zelf in het dynamische netwerk van natuurcultuur relaties én hij is tegelijk de oorzaak van de dynamiek. Hoe dan die relaties zelf te transformeren? Dat lijkt toch een beetje op de Baron von Munchhausentactiek, die zich aan zijn eigen haren optrok uit het moeras. Veel van wat nu gebeurt is niet preventief maar reactief. In Nederland is wat dat betreft nu een sterke omgekeerde metafoor van toepassing: We dweilen met de kraan open in de verwachting dat er gewoon water uit de kraan blijft komen. We worden al jaren ernstig gewaarschuwd, terwijl ik vanavond nog een buurman zijn tuin zag besproeien. Er zijn Haakse Problemen met sterke belangentegenstellingen waardoor minister Karremans deze week zei dat hij een gestaffelde beprijzing niet zo zag zitten, op basis van een onderzoek uit 2024.

We hollen in algemene zin al decennialang achter de feiten aan. In het krachtenveld spelen tegengestelde krachten en we zien wat dat per saldo oplevert. Er zijn kennelijk structurele redenen waarom samenlevingen laat (te laat) reageren. Die redenen (ofwel onderliggende wetmatigheden, patronen, structuren) zouden bij een processuele ontologie die zo goed mogelijk past bij de dynamiek van het huidige ontische, (d.w.z. onder de te specificeren Antropocene kenmerken), geduid moeten worden. In eerste instantie moet die beschrijvende kant naar onze mening losgekoppeld zijn van de normatieve. Dat is immers wat een correcte realistische ontologie gewoon vereist.

*

3. Ontologische beelden

Ontologische beelden, ofwel vooronderstellingen, gelden voor iedereen. We ontkomen er niet aan. Het start niet bij het logisch-analytisch aspect. En het doet sterk mee in de beschouwing op klimaatverandering dat een onderdeel is van alle Antropocene verandering. Ze zijn meestal impliciet en dat zien we terug in discussies. Het is (dus) wel handig als ze daar waar mogelijk iets explicieter worden gemaakt. Dan zien we ook waar de meningsverschillen op gebasseerd zijn. Dat gaat nameijk veel verder en dieper dan het argumentistisch redeneren. Dus lijkt mij de vraag toch wel interessant:

Hoe nu kunnen ontologische beelden die betrokken zijn op het Antropoceen worden geanalyseerd?

Zodra we onderkennen dat ontologische beelden vaak impliciet zijn, hebben we een manier nodig om ze zichtbaar en vergelijkbaar te maken. We kunnen ontologische beelden rond het Antropoceen analyseren door systematisch te kijken naar wat er wordt verondersteld dat bestaat, hoe dat bestaat, en hoe die aannames doorwerken. Hieronder, zonder daar dieper op in te gaan, een aantal invalshoeken.

Expliciteren van basisentiteiten ; Relaties in kaart brengen ; Aannames over grenzen en schaal ; Analyse van taal en metaforen ; Impliciete normativiteit  blootleggen ; Reducties en blinde vlekken identificeren ; Vergelijkende analyse ; Praktische doorwerking onderzoeken.

Ontologische analyse van het Antropoceen is het systematisch blootleggen van aannames over wat bestaat, hoe het samenhangt en welke grenzen en mogelijkheden daaruit volgen. Dit is belangrijk omdat verschillende ontologieën leiden tot totaal verschillende mens- en wereldbeelden. Die verschillen zitten niet alleen in meningen, of redeneringen, maar in verschillende opvattingen van wat werkelijkheid is.

*

4. Nogmaals over veerkracht

Het procesdenken zoals bij o.a. taoïsme en Whitehead benadrukt het holistische idee dat alles in wezen één is. Zo is ook de scheiding tussen ‘ik’ en ‘de wereld’ uiteindelijk een illusie. En proces impliceert opvolgingsrelatie. Dit betekent voor de Dooyeweerdse aspecten dat dezen zowel in de Zelfheid (Ikheid, ‘Ik-Gij’-relatie bij Buber) als ook in de wereld kenbaar zijn. Opvolgingsrelatie is: we zijn elk moment met z’n tweeën: de ‘Oervader’ brengt het ‘Oerkind’ voort. Hier hoeft geen God aan te passen te komen, het is innerlijke immanente werkelijkheid, het is mystiek voor goddelozen. We zijn een tijdbloem die voor haar bloei desalniettemin juist ook afhankelijk is van de lagere aspecten.

We zitten hiermee al gelijk in het Antropoceen: onze materiële basis raakt ontwricht en we kunnen onszelf niet zodanig onthechten dat we niet van die basis afhankelijk zijn. Het fysische aspect fungeert, net als alle aspecten, in ‘ik’ en in ‘de wereld’. Een bloem moet ‘ergens’ kunnen zijn om te bloeien. Dit houdt plaatsbepaling in. Aan de kant van de relationele Zelfheid zijn wij plaatsbepaald met naam en identiteit. We worden benoemd en genoemd door de affectieve dialogische relatietaal van het Leven Zelf. Dat is de plaatsbepaling van ‘ik’. Aan de kant van ‘wereld’ is die plaatsbepaling een kwestie van gunstige dan wel minder gunstige omstandigheden, al naar gelang waar je geboren bent en in welk tijdperk. We kunnen ons koesteren in gunstige omstandigheden, zonder dat we dat zo beseffen. De zon is immers gratis? Nu onze elementaire ‘gratis gedachte’ omstandigheden niet meer gratis blijken te zijn, slaat dat via de fysisch-biotische aspecten aan de wereldkant terug op onze fysisch-biotische kanten in onze ervaring. En juist die lagere aspecten zijn nou eenmaal de basis voor ook het goed functioneren van de hogere.

We hebben ‘ik’ en ‘wereld’ hierboven weliswaar gescheiden gedacht, maar we begonnen ermee dat die scheiding een illusie is. We kunnen Omstandigheden of Wereldbedding niet loskoppelen van de dialogische ‘plaatsbepalende’ Naam en Identiteit van onze Zelfheid of binnenwereld – zoals hierboven geduid. We zijn tijdbloeiers en dat is een manier om het universum te zijn, in zijn volle holistische betekenis.

Waar stevenen we nu op af, holistisch gezien? Voor tijdbloeien is vrijheid nodig, heel veel vrijheid. Die vrijheid moeten we veroveren op noodzakelijkheid en vervolgens in onszelf geactualiseerd houden. Alleen die vrijheid maakt het ons mogelijk om de wereld de goeie kant op te duwen. We zijn echter geen vrijheid aan het opbouwen, integendeel. Of we het nu zelf doen of dat we voertuig zijn van evolutionaire processen: ons wordt conditionerende verharding opgedrongen. Dit is: we leven in het Fuiktijdperk.

Dus: zelfs deze mystiek (die geen kennis over het goddelijke, maar een directe ervaring ervan is of zoekt), kan niet zonder een gezonde fysische basis. We hebben het over veerkracht als kwaliteit in de volle holistische ‘diepte’ van de aspectueel gelaagde werkelijkheid. Mystiek kan niet loszweven van de lagere aspecten. Het gaat om veerkracht over de hele verticale aspectenkolom die nu eenmaal onze ervaringswerkelijkheid is.

*

5. Onze basis; ons huis

Onze basis is ontisch, ofwel het zijnde. Het is de volle concrete werkelijkheid waar niets van geabstraheerd is. ‘Niets van geabstraheerd’ wil dan zeggen de erkenning dat de werkelijkheid gelaagd is in zijnsaspecten, van de onderste/eerdere/lagere natuurgerelateerde, tot de bovenste/latere/hogere cultuurgerelateerde. Maar wat is ‘hogere’ als die hogere juist afhankelijk zijn van de lagere. Waar ligt dan de macht, die onder Antropocene omstandigheden gezien kan worden als overmacht?

De mens maakt concreet deel uit van het universele en dat betekent ook dat niets universeels de mens vreemd is. Dit betekent dat de zijnsaspecten fungeren zowel ‘binnen’ als ‘buiten’ de mens. En dat we er dus ook ervaring van hebben, van die universele gelaagdheid. Zodra het fysische is, is er al sprake van gelaagdheid. Het fungeert immers in het numerieke, het ruimtelijke en het kinetische aspect. Zodra er ‘daarbovenop’ leven ontstaat is er sprake van een volgende laag: het biotische fungeert in het numerieke, het ruimtelijke, het kinetische en het fysische aspect. Enzovoorts t/m de aspecten die meer cultuurgerelateerd zijn.

Waar de ‘hogere’ aspecten onder Holocene omstandigheden min of meer vrij van de lagere aspecten konden worden gedacht (hoewel een misvatting, naar we nu ervaren), blijkt nu juist een toenemende inkapseling van de ‘hogere’/latere aspecten in de overmacht van die lagere/eerdere aspecten. De ‘hogere’ aspecten konden een tijdlang tegen de lagere ingaan, totdat bleek dat de planeet niet groter is dan deze is. En daarbovenuit geen levensondersteuning kan toevoegen, maar wel kan inperken. Wat dan wordt ingeperkt is vrijheid.

Het is niet alleen onze levenswijze, maar juist ook de expansie van evolutionaire wetmatigheden die geleid hebben tot onomkeerbare overshoot. Er is een voornamelijk cultuurgerelateerd traject, dat gepaard ging met een voornamelijk natuurgerelateerd traject en je kunt ze niet uit elkaar halen. Was dat cultuurlijke traject een onlogisch traject? Was het een rationeel traject? Of moet correcte Antropoceentheorie kunnen aantonen dat het een niet-onlogisch irrationeel traject was? Dat lijkt ons van wel.

 We kunnen het cultuurlijke net zo goed zien als niche-voortzetting van het natuurlijke. En daarmee net zo goed onderhevig aan natuurlijke expansiewetmatigheden. Waar we nu dan tegenin moeten roeien. Maar hoe dan? Dat ‘hoe dan’ vergt een gefundeerde Antropoceentheorie in plaats van een boven de onderste aspectlagen zwevende.

Stel nu dat de aarde 2 keer zo groot was als dat hij is. Dan hadden we het overshootprobleem nog niet gehad. Nog niet. Dan hadden we onze levenswijze gewoon voortgezet. Dus zouden we, naast protesteren tegen onze levenswijze net zo goed moeten protesteren tegen de te kleine aarde. Ik liep vandaag nog met twee protestbordjes door het centrum. Op de ene stond: “stop de klimaatverandering”. Op de andere stond: “stomme aarde, waarom ben je zo klein?” Het winkelend publiek (50% kledingzaken, 40% horeca, 30% drogisterijen, 20% supermarkten),  was het weer roerend met mij eens.

We hebben het dus over de onderste aspecten als sterk (mede)sturend. De aantallen, het fysische, het biotische, een deel van het psychische. Stel nu, als voorbeeld, dat we door verandering van ‘niet-onderste-lagen-gerelateerde-aspecten’, de CO2 toevoeging, met 60% ( = ongekend zeer fors, zeer snel, zeer radicaal, met alle pijn erop en eraan), weten terug te dringen. Dan kunnen we trots op onszelf zijn – en dan gaan we jaarlijks nog steeds met 1 ppm omhoog. Van 430 zitten we dan over een eeuw op 530, ofwel bijna het dubbele van pré-industrieel.

De ‘hogere’ aspecten kunnen niet tegen de lagere in werken, in die zin dat het haar basis is. Schoffelt ze haar basis onderuit, haar woning, haar habitat, dan is het niet meer dan logisch dat ze zichzelf onderuit schoffelt.

Ook het mystieke gedachtengoed (wanneer een bijdrage aan Antropoceentheorie) ontkomt niet aan de levensfundering.

*

6. Procesfilosofie en de taal van het Leven Zelf

Wanneer we het Antropoceen beschouwen moeten we beoordelen wat realistisch is en wat naïef. We moeten kijken naar patronen, structuren, dynamiek, wetmatigheden. Het is precies de procesfilosofie die nu sterk overeenkomt met wat er gaande is. De procesfilosofie is daarmee een ontologie die het ontische zo goed mogelijk kan beoordelen. Het gaat om krachten en krachtsverhoudingen. We weten intuïtief dat dezen nu aan het verschuiven zijn. Dat maakt de procesfilosofie tot een diagnostisch instrument. En dat instrument staat niet haaks op die van Dooyeweerd. Integendeel: de werkelijkheid is een verstrengeld-gelaagde temporaliteit als Werking, als Wording. Het is  de gelaagde actualisatie uit de actueel vigerende mogelijkheden. Wellicht valt zo 'Dooyeweerd' en 'Whitehead' te combineren als één diagnostisch instrument.

Whitehead zegt met andere woorden dat het de verschuivende Bedding is, die verschuift door de kracht van het stromen, die medebepalend is voor de mogelijkheden van Creativity. Waardoor de totale rivier nu, met alles erop en eraan, d.w.z. van onderste/eerste aspect t/m bovenste/laatste aspect, als Antropoceen Gesternte moet worden gezien in plaats van pré-Antropoceen Gesternte. Maar wat betekent dat dan: Antropoceen Gesternte? Slaat het niet op een bepaalde overmacht, waar niet alleen al het cultuurlijke, maar ook alle organismen aan onderhevig zijn? Zo ja, welke cultuurlijke bijsturingsmacht heeft de mens dan nu nog? En hoe verschuift die bijsturingsmacht? In welke richting? Onder welke procesmatigheden? Die cultuurlijke bijsturingsmacht is gerelateerd binnen het geheel. Moesten we deze dan maar niet eens ernstig gaan relativeren? Dat is wel hoe team Lont erin staat.

Wat we over de realiteit weten, dus ook over het verleden, is meer dan wat empirisch-historisch erover te zeggen. We kunnen immers, zoals Whitehead op metafysische wijze gedaan heeft, de natuurcultuurverstrengelde wetmatigheden ervan opsporen. Dit betreft niet alleen de wetmatigheden binnen het gerealiseerde, maar ook hoe het gerealiseerde steeds conti-nu geschapen wordt. Het betreft dus ook de voorafgaande bronoorzakelijke primordialiteit ervan, die voorwaarden-scheppend werkt. Hoe we die twee typen wetmatigheden kunnen opsporen, - de wetmatigheden van binnen de gerealiseerde aspectuele gelaagdheid en de temporele of processuele wetmatigheden van de bronoorzakelijkheid daarvan - kunnen we ook betrachten aan de hand van het oorspronkelijk taoïsme. Dus niet de normatieve van Confusius en ook niet dat wat in hexagrammen wordt gepresenteerd.

Dat zijn kennislagen die instinctmatig-intuïtief, voor- en bovenwetenschappelijk (ofwel voor- en bovenrationeel) zijn. Voorwetenschappelijk: we worden er mee geboren, hoewel uiteraard niet gearticuleerd. Bovenwetenschappelijk: we hebben het in de loop van onze persoonlijke ontwikkeling op ons in laten werken en tot ons door laten dringen, terwijl we tegelijk wetenschappelijke kennis hebben. Het is de kennislaag van Buber, van de mystiek. Het is weetvoelen. Het is de taal van het Leven Zelf, met al zijn affectieve zeggingskracht over heil en onheil. 

*

7. Waarom volgt het Antropoceentraject een bovenrationele logica? (met een Nederlands voorbeeld)

De unieke Antropocene structuurkenmerken, waaronder toenemende massieve overshoot op 7 van de 9 kritieke planetaire grenzen, brengen een dynamiek met zich mee die gaat in de richting van verhardende conditionering. Overshoot ondermijnt het vermogen om nog adequaat te reageren. We zien dit op de verschillende niveaus terug die de aspectuele gelaagdheid van de werkelijkheid representeren: (a) Fysisch: toenemende opwarming, chemische vervuiling, stikstof- en fosforkringloop; (b)Ecologisch: systemen worden schokgevoeliger; (c) Sociaal: minder collectieve slagkracht en (d) Temporeel: reagerend op het gerealiseerde traject. We kunnen dit noemen: structureel achter de feiten aanlopen.

Relaties verharden, mogelijkheden vernauwen en systemen raken gekanaliseerd. De voorheen meanderende Bedding, die rijkere realisatie mogelijk maakte uit levensondersteunende mogelijkheden, wordt strakker en beperkender. We zullen zo gezien een tragisch realisme moeten betrachten, ondersteund door realistische Antropoceentheorie, die wetmatigheden, patronen, structuren en dynamiek opspoort. Wij noemen dit antropocenica. Hoewel de uitkomsten niet volledig vastliggen, geldt wel: we zijn laat, de ruimte krimpt, uitkomsten worden ongunstiger, minder heilzaam, riskanter, ongelijker. Het probleem is niet alleen dat we grenzen overschrijden, maar dat we dat doen (of dat het ons overkomt) op een manier die ons vermogen om nog bij te sturen zelf aantast. Handelingsruimte krimpt.

Die verharding treft de volledige aspectuele gelaagdheid van de werkelijkheid. Niet alleen ecologisch, maar ook machts- of vermogensstructuren om zaken aan te pakken. De schade is materieel en immaterieel, natuurlijk en cultuurlijk. Waterstress geeft problemen in het fysische en in het sociale domein. Verlies van leefbaarheid verloopt van de biotische gelaagdheid tot en met de cultuurlijke gelaagdheid. Vastlopende systemen betreffen de aspecten van materiële infrastructuren (het technisch-formatieve aspect) en beleidspaden (formatieve, juridische, economische, sociale en normatieve aspecten).

Die systemen zijn in die zin open dat het reorganisatiefases betreffen die boven gunstige omstandigheden voor het levende uitsteekt. Ook binnen omstandigheden voor het leven zijn reorganisatiefases, ofwel transities, die nog invloed kunnen hebben op vertragen&verzachten, ofwel meer dan wel minder ongunstige omstandigheden. In de procesfilosofie is ‘werkelijkheid’ een netwerk van ‘actual occasions’ (processen, gebeurens). Elke dynamische situatie bevat gegeven beperkingen (Bedding) en resterende mogelijkheden (Creativity). Zelfs onder extreme overshoot verdwijnt ‘mogelijkheid’ niet, maar ze wordt selectiever, duurder, meer ingeperkt. Er is geen eindpunt maar er zijn steeds fase in een herconfiguratieproces. Zo kunnen we het Antropoceen als tijdperk indelen in sub-tijdperken of fases.

Op deze wijze is de hoofdlijn van de planetaire geschiedenis is als enkelvoudig te duiden: er is een duidelijke massieve richting die de gehele aarde betreft, ruimtelijk en temporeel, in al zijn aspectuele gelaagdheid van numeriek, fysisch, ecotisch en sociotisch, materieel en immaterieel. Echter, op geografisch en temporeel detailniveau is er geen enkelvoudige gelijktijdige richting, maar juist een zeer ongelijke verdeling van instorting. Wat men nu ervaart in de Sahel-landen, zo ervaart men dat in het ‘rijke’ deel van de wereld nog niet. ‘Sahel’ is een ver van ons bed, ‘Oekraïne – Iran – Israel’ leeft onder ons. Maar dat is onze blinde vlek. ‘Sahel’ is nabij in de zin van een voorafschaduwing van wat steeds grotere delen van de wereld te wachten staat. En dat ‘te-wachten-staan’ is stress in al zijn ‘verticale’ gelaagdheid. Van fysisch tot ethisch. Het is stress waarbij we niet kunnen verwachten dat stress in de materiële onderlagen gecompenseerd kan worden door tegengestelde ‘veerkracht’ in de bovenlagen. Stress in de onderlagen gaat gepaard met stress in de bovenlagen in dezelfde richting. Anders heeft natuurcultuurverstrengeling geen betekenis.

Op hoofdlijnen, zo kunnen we zeggen is sprake van een massief instabiliteitsbeeld terwijl er op ruimtelijk-temporeel detailniveau sprake is van juist een gedifferentieerd instabiliteitsbeeld.

Als voorbeeld van het tweede: het waterdomein in Nederland. Dit laat zien hoe overshoot, vertraging, verharding én mogelijke omslag tegelijk in één gelaagd systeem bestaan. We splitsen het in vier lagen: fysisch-fysiek, institutioneel, economisch en dynamisch (procesmatig).

1. Fysisch-fysieke laag. Nederland zit hydrologisch in een paradox: te veel water en tegelijk te weinig water. Recente waarschuwingen over structurele drinkwatertekorten in de toekomst zijn niet acuut overal, maar wel in scenario’s richting 2030–2050. Ecologische condities verschuiven sneller dan dat het systeem zich aanpast.
2. Institutionele laag. We hebben robuuste waterinstituties, maar het kernprobleem is fragmentatie plus traagheid. Het systeem is sterk, maar niet snel genoeg voor de huidige dynamiek.
3. Economische laag. Water is lange tijd bijna gratis behandeld. Industrie, landbouw en particulier zijn geoptimaliseerd op goedkope beschikbaarheid. De infrastructuur is gebouwd op stabiliteit, niet op schaarste. Het systeem is geoptimaliseerd voor een wereld die niet meer bestaat.
4. Dynamische (kinematische) laag. We zien nu drie gelijktijdige processen: de ecologische druk neemt toe; flexibiliteit neemt af; reactie versnelt, maar laat.

We kunnen drie zones onderscheiden: inertiële zone zoals landbouwstructuren, woningbouwpatronen, bestaande waterinfrastructuur en datacenters; adaptatiezone een  langzaam verschuiven van reactie naar preventie en een stresszone door dynamische veranderingen (lees: verslechteringen). Dit betreft capaciteitsproblemen in droge piekperioden, verzilting in kustgebieden en concurrentie tussen functies. Echte schaarste dwingt verandering af, in een veld van verhardende keuzes zonder overall-oplossingen.

In filosofische procestaal gaat het om een veld van voortdurende actualisaties, die herconfigureert wat water ‘is’ in Nederland. Waterzekerheid wordt waterlogica. Er is een overgang van een stabiel overschot-systeem naar een instabiel schaarste-systeem.

De dynamiek ligt weliswaar nog binnen de menselijke mogelijkheden: er is sprake van geen massief overmachtige problematiek, maar de keuzeruimte krimpt, de kosten van uitstel stijgen en de aanpassing wordt minder vrijwillig en meer gedwongen. Dit is dan een voorbeeld van een gedifferentieerd instabiliteitsbeeld. Water wordt een ruimtelijk sturend criterium in plaats van een randvoorwaarde.

De vraag is hoe snel water een hard randvoorwaarde-systeem wordt in plaats van een flexibele achtergrondfactor. Er zijn nog goede paden en slechte paden te bewandelen. Maar dit zou weleens veel meer landelijke sturing vereisen op het gebied van tegengestelde belangen op de gebieden van ruimtelijke ordening, landbouw, drinkwater (prijs, prioriteit, verdeling, gescheiden infrastructuur van drink- en ander water), economisch (groei)model, ecologisch herstel, bestuur & instituties. Op dit moment missen we delen van de voorwaardelijkheden die nodig zijn voor een adequate aanpak.

We zien hieraan: een wicked-problem in een wereld van bovenrationele megawicked-problems.

*

8. De in de lagere zijnsaspecten gefundeerde mystiektheorie als nuttige aanvulling op Antropoceentheorie

Hoe we onszelf zien in relatie tot de wereld raakt weliswaar het Antropoceendebat, maar ‘hoe we onszelf zien’, ofwel onze denkbeelden, en hoe we die al dan niet kunnen transformeren, is lang niet het hele verhaal. De Antropocene veranderingen zijn veel dieper ingebed in harde conditionering door de numerieke, fysische, biotische en deels psychische aspecten.

Evenwel, wat betreft die denkbeelden over de ‘plaats van de mens’, kan de theoretische mystiek misschien een bijdrage leveren aan theorievorming omtrent Antropocene kenmerken, ontwikkelingen en dynamiek. Niet ziet als vervanging van wetenschap, maar als een aanvullend denkkader. Veel Antropoceen-theorie koppelt de reële zijnsaspecten in de bovenlaag nog los van de reële zijnsaspecten in de onderlaag. Theoretisch kan dan helpen om modellen te ontwikkelen waarin die onlosmakelijke gelaagdheid juist ten volle wordt meegenomen. Dat betekent dat de fysische en biotische aspecten voor honderd procent en niet halfslachtig moeten meedoen in de ideeën over bijvoorbeeld veerkracht. De onderste aspecten zijn hardgebakken in de evolutie, ze zijn hardgebakken in de natuurkant, ze zijn hardgebakken in onszelf. Het is de basis. Ze kunnen worden gezien als bronoorzakelijkheid of bronvoorwaardelijkheid waarop alle latere gelegenheidsoorzaken, die te relateren zijn aan de hogere cultuurlijke aspecten zich konden voordoen.

Wanneer we enkel of in hoofdzaak gelegenheidsoorzaken zoals denkbeelden omtrent bv. economie willen aanpakken, dan kijken we niet goed genoeg naar de bronvoorwaardelijke oorzakelijkheid die gelegen is in de onderste aspectlagen. Deze zijnsaspecten bepalen ‘de plaats van de mens’ in de evolutieketen die vervolgens via gelegenheidsoorzaken geleid heeft tot een structurele dynamiek van onomkeerbare overshoot. De ‘plaats van de mens’ hoeft dan niet gezien te worden als externe verstorende factor, maar als intrinsiek onderdeel van evolutionaire processen.

Mystiek die concreet en radicaal is gefundeerd in de onderste aspectlagen biedt een ontologie die correspondeert met de procesfilosofie: niet gebaseerd op losse objecten, maar op relaties, processen en eenheid. In klassieke wetenschap wordt bewustzijn vaak buiten beschouwing gelaten. Mystiek plaatst juist ervaring en bewustzijn centraal. Dat opent een ruimere blik op fundamentele vragen: Is het Antropoceen alleen een geologisch tijdperk, of ook een bewustzijnscrisis? In hoeverre beïnvloeden percepties, waarden en collectieve betekenissen de dynamiek van het systeem?

Het affectieve Leven Zelf als ervaring en bewustzijn is ingebed in een evolutionaire ontwikkeling die verliep van primair natuur, naar secundair (er bovenop gekomen) cultuur, die nu niet anders dan gezien kan worden als natuurcultuurverstrengeling. Dit betekent dat ook de mystiek zich niet kan laten loszingen van de primaire basale funderende onderste aspectlagen. Dit raakt aan interdisciplinair werk tussen filosofie, cognitiewetenschap, milieustudies, sociologie, geologie, ontologie. Het raakt aan alles.

Mystiek benadrukt dat taal tekortschiet om de werkelijkheid volledig te beschrijven. Dat lijkt abstract, maar het is juist concreet omdat het de taal van het Leven Zelf is. En het is relevant als aanvulling op bepaald Antropoceen-discours waarbij grafieken, modellen, scenario’s, statistiek, etcetera centraal staan. Dezen suggereren vaak een mate van controle en helderheid die er niet volledig is. Mystiek kan helpen om theoretisch ruimte te maken voor onzekerheid, ambiguïteit en het ‘onzegbare’ in complexe systemen. In plaats van objectiverende systeemtheorie is het de ontische reële subject-object-relatie die hier in meegenomen wordt. Het gaat immers in wezen om affect en betekenis?

Veel Antropoceen-theorie doet alsof ze puur beschrijvend is, maar bevat impliciete waarden, bv. over wat ‘duurzaam’ of ‘goed is. Mystiektheorie zou dit expliciet kunnen maken. Dan worden verborgen waarden blootgelegd. Mystiektheorie moet dus niet onkritisch worden toegepast als zwevend boven de fysisch-biotische zijnsaspecten uit. Het moet er juist specifiek in gefundeerd zijn. De bijdrage van mystiektheorie ligt dan in de ‘meta-theoretische laag’: het herdenken van basisbegrippen (mens, natuur, agency) ; het bevragen van aannames en het openen van nieuwe interpretatiekaders.

Een richting die verwant is aan de mystieke is de fenomenologie van de belichaamde ervaring. De filosofen Maine de Biran en Maurice Merleau-Ponty benadrukken dat we de wereld niet van buitenaf waarnemen, maar er altijd al in verweven zijn. Perceptie is relationeel: lichaam en wereld vormen samen ervaring. Wanneer we het zo benoemen: belichaamde ervaring, dan voelen we direct wel aan dat e.e.a. in de fysisch-biotische lichamelijkheid gefundeerd moet zijn. Ook dit duidt op de directe, non-dualistische concrete ervaring van werkelijkheid, vóór abstracte scheidingen.

De moderne stromingen vormen een soort ‘geseculariseerde mystiek’: ze vertalen oude intuïties over eenheid, verbondenheid, ego-transcendentie en lichamelijkheid naar hedendaagse theorieën over het Antropoceen. De filosofie van Martin Buber geeft een precies relationeel begrippenpaar om op de mystiek en de belichaamde ervaring aan te sluiten. Zijn onderscheid (geen scheiding) tussen ‘Ik–Het’ en ‘Ik–Gij’ kunnen we bijna één op één leggen over de dynamiek van het Antropoceen. In de ‘Ik–Het’relatie verschijnt de wereld als object, als iets dat je kunt meten, gebruiken, beheersen. Het is instrumenteel, analyserend, afstandelijk. In de ‘Ik–Gij’relatie verschijnt werkelijkheid als een innige levende aanwezigheid als dialogische relatie. Het is wederkerige on-middellijkheid, direct. Niet-bemiddeld, niet-onderscheidend, niet-reducerend zoals in de ‘Ik-Het’relatie. Dit zijn geen morele of normatieve connotatie, het is de fundamentele twee wijzen van zijn.

Maar ook hier mag dit niet losgezongen zijn van onze fysich-biotische materiële basis. Het Antropoceen kan weliswaar worden begrepen als een historisch tijdperk waarin de ‘Ik–Het’relatie systemisch is geëscaleerd, terwijl de Ik–Gij-relatie is gemarginaliseerd, maar het doet niets af aan evolutionaire bronoorzakelijke voorwaardelijkheid voor latere gelegenheidsoorzaken waaronder de uit de hand gelopen ‘IK-Het’relatie.

*

9. Een methodologische insteek omtrent theorievorming en een diagnostisch instrument.

Theorievorming over het Antropoceen wordt al volop ontwikkeld. De uitdaging is, zo lijkt ons, om dit methodologisch scherper en consistenter te maken over disciplines heen. Het vraagt niet alleen om inter- en transdisciplinair, maar ook om reflectie. De bredere existentiële benadering van het Antropoceen is (ook) normatief en politiek geladen. Hoe kunnen we zowel de descriptieve kant als ook de normatieve kant methodologisch expliciet maken, zonder ze stilzwijgend te vermengen?

Het Antropoceen gaat over de koppeling van micro (individueel gedrag), meso (instituties) en macro (planetaire systemen). Methodologisch vertaalt zich dat in gemixte methoden van kwantitatieve en kwalitatieve analyses. Normativiteit moet daar niet in verstopt zitten, maar expliciet worden gemaakt. De reden is: anders kunnen we geen inschatting maken van het realiteitsgehalte ervan. Reflexiviteit is essentieel omdat we zelf ín de dynamiek van het Antropoceen staan. We zijn betrokken en dat heeft betekenis voor onze vooronderstellingen die we al dan niet bewust, al dan niet expliciet, inbrengen in onze concepten en denkbeelden omtrent ontologie, mens- en wereldbeelden. Hoe combineren we dan een robuuste methodologie voor Antropoceen-theorie die dit alles (betrokkenheid, descriptie, normativiteit, ontologische beelden) wel omvat maar toch expliciet in eerste instantie uit elkaar trekt en afzonderlijk benoemt?

Het loopt door elkaar, het is nieuwigheid, het is existentieel. Er liggen wat dat betreft unieke uitdagingen voor verdere ontwikkeling van Antropoceentheorie. We kunnen enerzijds niet wachten op een gefundeerde theorie en we kunnen anderzijds voor de praktische aanpak niet zonder een gefundeerde theorie. Precies ook voor transformatie van inter- en transdisciplinaire routes.

‘Zwevend idealisme’ voorkomen we niet door normativiteit uit te stellen, maar door haar te verankeren en toetsbaar te maken. Normatieve claims moeten dan expliciet gekoppeld worden aan ontologische aannames, empirische bevindingen en concrete handelingscontexten. Normen mogen ambitieus zijn, maar moeten altijd terug te leiden zijn naar hoe de wereld in elkaar zit én hoe interventies daarin daadwerkelijk uitpakken.

De samenhang met vooronderstellende ontologieën, wereld- en mensbeelden is fundamenteel, zo blijkt ook uit de eeuwige discussie tussen team vd Linde en team Lont. Wat als realistisch of haalbaar gezien wordt hangt daar sterk vanaf. Het punt is dan dus niet om die vooronderstellingen te elimineren, dat kan niet, maar om ze zichtbaar en vergelijkbaar te maken.

Een diagnostisch instrument

We kunnen hier de modale aspectenleer van Herman Dooyeweerd, over hoe de werkelijkheid gelaagd in elkaar steekt, als diagnostisch instrument inbrengen. Het is dan namelijk een al expliciet uitgewerkt kader dat expliciet naast andere ontologieën gezet kan worden. Zijn idee van modale aspecten (van het numerieke en fysische tot het sociale, juridische en ethische) biedt precies die gelaagdheid die in het Antropoceen vaak impliciet blijft, maar die nu juist sterk naar voren komt, zoals ook Latour duidelijk maakt met zijn ideëen over natuurcultuurverstrengeling. De aspecten zijn verstrengeld gelaagd. Het helpt om te zien dat één en hetzelfde fenomeen (het Antropoceen), tegelijk numeriek (bevolkingsaantal) fysisch (CO₂), biotisch (verlies) economisch (prikkels), juridisch (rechten/plichten) en ethisch (zorg, verantwoordelijkheid) is. Methodologisch dwingt dat tot aspectuele differentiatie: per laag expliciet bekend maken wat de relevante variabelen, wetmatigheden, structuren, dynamiek, normen en vormen van kennis zijn. Toch is het een abstrahering wanneer het enkel 'per aspect' blijft. De aspecten zijn onlosmakelijk in wisselwerking verbonden in een ontische, holistische totaaldynamiek.

In zijn aspectenleer heeft elk aspectdomein eigen wetmatigheden. Zo kunnen gelaagde wetmatigheden, die in onderling onlosmakelijk verband staan zoals het Antropoceen uitwijst, hun wetmatige positie krijgen binnen het geheel. Zo kunnen ook spanningen tussen de aspecten zichtbaar worden gemaakt. Veel ‘zwevend idealisme’ ontstaat wanneer normen uit één aspect worden verabsoluteerd (reductionisme).

De aspecten kunnen worden verbonden met ruimtelijke en temporele schaalniveaus (lokaal–planetair). Fysische processen spelen vaak op planetaire schaal, terwijl juridische en sociale interventies lokaal/nationaal zijn. Hier kan Dooyeweerd gecombineerd worden met instrumenten uit aardwetenschappen en bijvoorbeeld politieke economie om te zien waar koppelingen breken.

De aspectenleer kan naast andere ontologische kaders gezet worden, bijv. politieke ecologie of postkoloniale analyses. Dat voorkomt dat Dooyeweerd zelf een ongetoetste vooronderstelling wordt. Het kan gebruikt het als vergelijkingsraam: waar legt elk referentiekader accenten, wat blijft onderbelicht?   De aspectenleer kan ons helpen om normativiteit te aarden door haar te spreiden over onderscheiden maar gekoppelde lagen van de werkelijkheid. Methodisch vertaalt zich dat in : aspect-mapping, meervoudige normen, en systematische consistentietoetsen. Dit kan gecombineerd worden met empirische data en scenario’s. Zo kan voorkomen worden dat normen gaan zweven, zonder ze te reduceren tot louter één aspect.

Dit kan bijvoorbeeld vervolgens, als voorbeeld, toegepast worden op het convivialisme (cvv). Het cvv pleit voor een beter samenleven. We kunnen het cvv positioneren t.o.v. Dooyeweerd’s aspectenleer. Cvv formuleert vier kernoriëntaties (gemeenschappelijkheid, conflictbeheersing, individuatie en begrenzing). De vraag is: hoe goed zijn die per aspect verankerd, geoperationaliseerd en consistent met andere aspecten?

Diagnose per (selectie van) aspecten, met behulp van Sjet:

Ethisch/sociaal (zorg, wederkerigheid, pluraliteit). Hier is convivialisme sterk en niet per se naïef. Het bouwt op robuuste inzichten uit sociale wetenschappen over samenwerking en conflict. De normativiteit is expliciet en intersubjectief toetsbaar (praktijken van deliberatie, coöperatie).

Juridisch/politiek (instituties, conflictregulering). Redelijk realistisch zolang het vertaald wordt in concrete institutionele vormen (regels, procedures, handhaving). Zonder die vertaling blijft het snel te algemeen. Hier ligt dus een scharnier: goede uitwerking → realistisch; vage principes → zwevend.

Economisch (begrenzing, matiging, herverdeling). Gemengd. Het principe van “limitation” sluit aan bij biogeofysische grenzen, maar wordt pas realistisch als het wordt gekoppeld aan prikkels, eigendomsregimes en transitiepaden uit politieke economie. Anders blijft het enkel een morele oproep.

Fysisch/biotisch (planetaire grenzen, ecosysteemdynamiek). Hier wint het aan realisme wanneer het expliciet leunt op Aardsysteemwetenschap. Doet het dat niet (of slechts retorisch), dan ontstaat spanning tussen morele doelen en systeemlimieten. Vooral wanneer convivialisme impliciet uitgaat van een te optimistisch mensbeeld (“mensen zullen, mits juist georiënteerd, matiging en samenwerking verkiezen”) zonder voldoende aandacht voor macht, belangen en pad-afhankelijkheid. Kritische kaders uit politieke ecologie laten zien dat conflicten niet alleen moreel maar ook materieel verankerd zijn.

Hoe maken we het methodisch realistischer binnen de aspectenleer?

1. Aspect-matrix + indicatoren
   Koppel elk principe aan indicatoren per aspect (bijv. ethisch: verdelingsmaatstaven; juridisch: nalevingsgraad; economisch: prijs- en eigendomsstructuren; fysisch: emissietrajecten).
2. Inter-aspectuele consistentietoets
   Check systematisch of oplossingen in het ene aspect niet botsen met een ander (efficiëntie vs. rechtvaardigheid vs. planetaire limieten).
3. Mechanismen expliciteren
   Laat zien hoe normen gedrag en uitkomsten veranderen (prikkels, instituties, sociale normen), niet alleen dat ze dat zouden moeten doen.
4. Scenario’s en haalbaarheid
   Test de principes onder verschillende aannames (technologie, politiek draagvlak, ongelijkheid) om te zien waar ze breken of robuust blijven.
5. Machts- en verdelingsanalyse
   Specificeer wie wint/verliest; zonder dat blijft “beter samenleven” te abstract.

 Conclusie. Convivialisme is ethisch sterk en richtinggevend, institutioneel en economisch conditioneel realistisch, afhankelijk van de uitwerking. Het is empirisch robuust voor zover het expliciet gekoppeld wordt aan aardsysteemkennis. Met Dooyeweerds gelaagdheid zien we dus geen simpele score, maar een diagnostisch patroon: waar het al goed geaard is en waar verdere operationalisering nodig is om zweven te voorkomen.

Hetzelfde kunnen we doen met het gedachtengoed betreffende de Commons. Het Commons-denken scoort gemiddeld genomen realistischer, maar óók hier zien we variatie per aspect. Met Dooyeweerd’s aspectenleer kunnen we dat diagnosticeren. Een belangrijk verschil met convivialisme is dat commons-denken sterk empirisch is gevoed, door o.a. door Elinor Ostrom. Haar ontwerpprincipes (duidelijke grenzen, monitoring, sancties, conflictresolutie, enz.) maken normativiteit meteen institutioneel en toetsbaar. Dat drukt het risico op zwevend idealisme.

Diagnose per (selectie van) aspecten:

• Sociaal/ethisch (wederkerigheid, collectieve zorg)
  Sterk en concreet: normen zijn ingebed in praktijken (coöperaties, gebruikersgemeenschappen). Geen puur morele oproep, maar geleefde regels.
• Juridisch/politiek (regels, eigendom, handhaving)
  Ook sterk, mits goed uitgewerkt. Commons-structuren specificeren wie mag gebruiken, wie beslist en hoe conflicten worden beslecht. Dat maakt de normativiteit procedureel afdwingbaar i.p.v. vrijblijvend.
• Economisch (allocatie, prikkels, duurzaamheid)
  Relatief realistisch omdat prikkels intern worden georganiseerd (toegang, bijdragen, sancties). Wel gevoelig voor schaal: wat lokaal werkt, schaalt niet automatisch naar grotere systemen zonder aanvullende instituties uit Politieke economie.
• Fysisch/biotisch (draagkracht, regeneratie)
  Hier kan commons-denken goed aarden als het expliciet rekent met grenzen en feedbacks uit Aardsysteemwetenschap. In succesvolle commons zie je vaak regels die direct op ecologische indicatoren sturen (quota, seizoenen).

 Waar dreigt naïef idealisme?

1. Opschaling en complexiteit
   Succesvolle lokale commons worden soms te snel geëxtrapoleerd naar nationale of mondiale schaal. Zonder aanvullende lagen (wetgeving, markten, internationale coördinatie) kan dat onderschatting van coördinatieproblemen zijn.
2. Machtsasymmetrieën
   Commons-verhalen kunnen machtsverschillen en uitsluiting onderschatten. Inzichten uit Politieke ecologie laten zien dat niet elke “gemeenschap” intern gelijk is.
3. Romantisering van gemeenschap
   Een te rooskleurig mensbeeld (coöperatief zodra je het maar goed organiseert) kan botsen met freerider-problemen en conflicten.

Hoe maken we commons-methodologisch nog ‘realistischer’ met de aspectenleer?

• Aspect-matrix + indicatoren
  Koppel per aspect concrete grootheden:
  • fysisch: voorraad/aanwas, drempels;
  • economisch: gebruiksrechten, kosten/baten;
  • juridisch: regels, sancties, geschilprocedures;
  • sociaal/ethisch: participatie, vertrouwen, inclusie.
• Inter-aspectuele consistentie
  Check of regels die economisch efficiënt lijken ook ecologisch houdbaar en juridisch afdwingbaar zijn.
• Schaal-architectuur (polycentrisch)
  Ontwerp meerdere niveaus (lokaal–regionaal–nationaal) die op elkaar aansluiten—een les die goed past bij zowel commons-praktijk als Aardwetenschappen (verschillende schalen van processen).
• Mechanismen expliciteren
  Maak duidelijk hoe monitoring, sancties en sociale normen daadwerkelijk gedrag sturen (geen impliciete aannames).
• Machts- en inclusie-analyse
  Specificeer wie toegang heeft, wie beslist en wie risico’s draagt; voorkom dat “de gemeenschap” een black box blijft.

 Conclusie. Commons-denken is sterk verankerd in sociale, juridische en vaak ook ecologische aspecten, en daardoor doorgaans meer realistisch dan puur normatieve programma’s. De kwetsbaarheden zitten vooral in opschaling, macht en romantisering.

Hetzelfde diagnostisch instrument toegepast op het gedachtengoed van Eileen Crist levert interessante inzichten op daar waar EC vaak expliciet tegen dominante (groei- en technofix-)kaders ingaat. Met Dooyeweerd’s aspectenleer kunnen we vrij scherp zien waar haar normativiteit sterk geaard is en waar het risico op ‘zweven’ toeneemt. De kern van Crist’s positie is: kritiek op antropocentrisme en economisering van natuur; pleidooi voor decentrering van de mens, bescherming van biodiversiteit, en vaak ook degrowth/ontgroei-achtige oriëntaties. Dat vraagt om zorgvuldige verankering per aspect.

Diagnose per (selectie van) aspecten

1. Fysisch/biotisch (ecologie, biodiversiteit). Hier is Crist doorgaans sterk gegrond. Haar normativiteit leunt expliciet op inzichten uit Aardsysteemwetenschap en biodiversiteitsonderzoek: soortenverlies, habitatfragmentatie, planetaire grenzen. Realistisch gehalte: hoog, mits concrete drempels/indicatoren (beschermde areaal, uitstervingsrisico’s) worden gespecificeerd.
2. Ethisch (intrinsieke waarde van niet-menselijk leven). Zeer expliciet en consistent: een niet-antropocentrische ethiek. Binnen de aspectenleer is dit een duidelijke normatieve verankering, geen impliciete bias. Niet naïef, maar wél afhankelijk van hoe je de brug slaat naar andere aspecten. Het risico zit in de vertaling, niet in de ethiek zelf.
3. Sociaal/cultureel (mensbeeld, praktijken). Crist problematiseert het dominante mensbeeld (consumptie, beheersing) en bepleit andere levenswijzen. Gemengd realisme: overtuigend als kritiek, maar kan ondergespecificeerd blijven qua veranderingsmechanismen (hoe verschuiven praktijken concreet?).
4. Economisch (degrowth, anti-commodificatie). Hier ontstaat vaak de grootste spanning. Het normatieve pleidooi voor begrenzing en het terugdringen van economische expansie is consistent met ecologische grenzen, maar: institutionele paden (werk, inkomens, internationale handel) blijven soms globaal geschetst; prikkels en transitiekosten krijgen niet altijd voldoende uitwerking. Realistisch onder voorwaarden, anders kwetsbaar voor ‘zweven’.
5. Juridisch/politiek (bescherming, rechten, beleid). Crists werk ondersteunt sterke bescherming van natuur (bijv. uitbreiding van beschermde gebieden). Realistisch wanneer gekoppeld aan concrete instrumenten (wetgeving, handhaving, financiering); kwetsbaar als het bij algemene oproepen blijft.

Waar dreigt naïef idealisme?

1. Mensbeeld en gedragsverandering. Een impliciete aanname dat normatieve heroriëntatie (meer respect voor niet-menselijk leven) zich relatief direct vertaalt in gedrag en beleid. Zonder uitgewerkte mechanismen (instituties, prikkels) kan dat te optimistisch zijn.
2. Economische transitiepaden. Degrowth-achtige voorstellen zijn normatief coherent, maar worden snel zwevend als ze niet worden gekoppeld aan concrete verdelingsvraagstukken, arbeidsmarkten en geopolitieke realiteiten uit Politieke economie.
3. Schaal en implementatie. Sterke ecologische doelen (bijv. grootschalige bescherming) botsen met lokale belangen en mondiale ongelijkheid als de multi-level governance niet wordt uitgewerkt.

 Hoe maak je dit methodisch ‘geaarder’ met de aspectenleer?

• Aspect-matrix + indicatoren
  • fysisch/biotisch: soortenindexen, beschermd areaal, drempelwaarden;
  • economisch: inkomenseffecten, werkgelegenheidstransities;
  • juridisch: naleving, sancties, rechten van natuur;
  • sociaal: gedragsverandering, participatie.
• Inter-aspectuele consistentietoets
  Check of ecologische doelen (biotisch) haalbaar zijn gegeven economische en juridische randvoorwaarden, en omgekeerd.
• Mechanismen expliciteren
  Hoe leiden ethische verschuivingen tot ander gedrag? Via onderwijs, prijsprikkels, verboden, eigendomsregimes?
• Scenario’s en schaalarchitectuur
  Werk meerdere paden uit (bijv. snelle bescherming vs. gefaseerde transitie) en koppel lokaal–nationaal–globaal.
• Machts- en verdelingsanalyse
  Wie draagt de kosten van bescherming en ontgroei? Zonder dit blijft het normatief kwetsbaar.

Conclusie

• Sterk gegrond: fysisch/biotisch + ethisch (duidelijke, empirisch ondersteunde en expliciete normativiteit).
• Conditioneel realistisch: juridisch/politiek (afhankelijk van institutionele concretisering).
• Meest kwetsbaar: economisch en sociaal (waar implementatie, prikkels en gedragsmechanismen vaak nadere uitwerking vragen).

Met D’s gelaagdheid zien we dus geen simpele score, maar een asymmetrisch profiel: Crist’s denken is diep verankerd in ecologische realiteit en morele helderheid, maar moet — wil het niet als naïef weggezet worden — systematisch worden doorvertaald naar economische en institutionele mechanismen.

Zo zijn er misschien wel meer diagnostische instrumenten te bedenken naast die van Dooyeweerd. Als onderdeel van verdere Antropocene theorievorming.

*

10. Wording, differentiatie en netwerken

Dooyeweerd kan gebruikt worden voor analytische differentiatie (welke aspecten zijn in het spel?). Whitehead kan gebruikt worden voor proces en wording. Latour laat zien dat die aspecten nooit los bestaan maar altijd verstrengeld zijn in concrete netwerken. Modale aspecten functioneren niet als aparte lagen, maar als onderscheidbare dimensies binnen Latouriaanse netwerken, die zich procesmatig ontwikkelen (Whitehead). Dat levert een diagnostisch perspectief op het Antropoceen: gedifferentieerd, dynamisch én relationeel tegelijk.

D’s modale aspecten zijn onlosmakelijk verweven in de concrete werkelijkheid maar in de theoretische houding uiteen te leggen via abstrahering. Zo werken de gespecialiseerde wetenschappen ook. Zij bestuderen de aspectuele wetmatigheden en wetenschap is per definitie abstraherend.  

D spreekt van een ontsluitingsrichting en van vooronderstellingsrelaties: latere aspecten bouwen voort op eerdere. Het goed functioneren van de eerdere zijn de noodzakelijkheidsvoorwaarde voor het goed kunnen functioneren van de latere. Die eerdere zijn daarmee ook standvastiger dan de latere. Het fysische is standvastiger (duurzamer zo u wilt) dan de cultuurlijke aspecten. Anders gezegd: het fysische is noodzakelijker voor evolutionaire zelforganiserende voortgang dan het cultuurlijke. Dit betekent ook dat de cultuurlijke aspecten niet ‘duurzaam’ kunnen inwerken tegen het fysische en fysisch-biotische aspect. De dynamiek heeft een richting die alle aspecten overkoepelt. Ofwel: de onheilzame werking van het Antropoceen is massief over de gedifferentieerde gelaagde werkelijkheid heen.

In het Antropoceen lijken ‘hogere’ aspecten (economisch, technologisch, politiek) de ‘lagere’ (biotisch, fysisch) te domineren. Maar tegelijk blijken die ‘lagere’ aspecten keihard terug te slaan (klimaat, ecologie). Waardoor de overmacht bij structurele overshoot uiteindelijk ligt bij die ‘lagere’. Die daarmee dus net zo goed juist de ‘hogere’ kunnen worden genoemd. Dit ontkroont de mens. Het Antropoceen heeft betrekking op zeer lange tijdschalen.

Het Antropoceen is een instabiele processuele voor het leven onheilzame disbalans in een gelijktijdig verweven veelheid van aspecten/netwerken op zeer lange tijdschalen.

*

11. Dooyeweerd, Latour en Whitehead op lijn gebracht

De lagere en hogere aspecten bestaan nooit los van elkaar, maar worden alleen analytisch onderscheiden.  D’s onderscheiding heeft betrekking op ervaringswerkelijkheid. Dat is de onlosmakelijke temporele subject-objectrelatie van de volle concrete werkelijkheid. We kunnen zijn analytische onderscheidingen ook toepassen op ‘wereld’. Dat is wat D zelf ook doet wanneer hij bijvoorbeeld de wetenschappen bespreekt. Het is immers bij uitstek de wetenschappelijke kennis die kan objectiveren en abstraheren. Werkelijkheid en wereld: het zijn twee en het onderscheid zit 'm bij Dooyeweerd in subject-object-relatie (werkelijkheid) en objectgerichtheid (wereld). 

De aspectuele analytische onderscheidingen zijn ongescheiden in de volle concrete werkelijkheid en in ook de te abstraheren object-wereld. Het zijn twee kanten van dezelfde medaille: onze gelaagde ervaring weerspiegelt de gelaagde wereld. Daardoor ook zijn wij in staat om ‘wereld’ (en daarmee wereldgeschiedenis) min of meer correct te beschouwen: doordat wij er ervaring van hebben. ‘Wereld’ en ervaringswerkelijkheid: ze weerspiegelen elkaar.

Zo komen we uit bij Latour. Bij Latour zijn ‘natuur’ en ‘cultuur’ geen gescheiden domeinen, maar ook geen puur abstracte onderscheidingen. Hij verstrengeld werkelijkheid en wereld (of maakt in het geheel dat onderscheid niet, dat weet ik zo niet). Het zijn verstrengelde praktijken waarin verschillende dimensies tegelijk opereren. De Dooyeweerdse aspecten zijn geen gescheiden domeinen, maar onderscheiden dimensies van één concrete ervaringswerkelijkheid. In de feitelijke wereldgeschiedenis zien we echter dat configuraties ontstaan waarin bepaalde aspecten pas expliciet en dominant tot uitdrukking komen.

Zo behouden we de historische dynamiek, zoals ook Whitehead die duidt. Voor de analyse van het Antropoceen levert dit op: én geen scheiding natuur/cultuur én geen reductie tot één verklaringsniveau én geen statisch schema. In plaats daarvan hebben we een gedifferentieerde, dynamische en niet-dualistische diagnose van hoe verschillende aspecten in concrete netwerken domineren, botsen en transformeren.

Dooyeweerd’s spreken over de ‘kosmische tijd’ en de situering van alle kennen binnen de menselijke ervaringshorizon impliceert dat zijn analyse altijd is ingebed in een historisch-epistemische context. Zijn lijst van (15) aspecten heeft geen definitief karakter. Hij laat expliciet ruimte voor verdere verfijning of uitbreiding. Dat maakt zijn systeem minder dogmatisch dan het soms wordt gelezen.

Dat maakt zijn aspectenleer open en ontwikkelbaar, afhankelijk van het verloop van de Antropocene ervaringswerkelijkheid (dit is subject-objectrelatie zoals bij Buber: onderscheiden (niet gescheiden) in ‘Ik-Gij’ en ‘Ik-Het’) en Antropocene wereld (de analytisch te beschouwen object-wereld, zoals de systeemtheorie dat min of meer doet).

Zo verschuift de aspectuele subject-object ervaringswerkelijkheid van een vaste kosmische orde naar iets dat mede historisch ontsloten wordt in te objectiveren evolutionaire en historische ‘wereld’geschiedenis. Dat maakt aansluiting bij het procesdenken van Whitehead en bij het verstrengeldenken van Bruno Latour aannemelijk. De aspecten zijn zo gezien geen star schema, maar een groeiend differentiatieraamwerk. Whitehead levert de ontologie van wording, Latour laat zien hoe die differentiaties praktisch en hybride tot stand komen.

Dan krijg we iets als: een modaal gedifferentieerde werkelijkheid die niet alleen geanalyseerd wordt, maar zich historisch verder differentieert in en door processen en netwerken.

Zo kan Dooyeweerd meer openheid en historiciteit worden toegedicht dan vaak wordt aangenomen. We kunnen zijn lijn van gelaagde ervaringswerkelijkheid doortrekken naar de emergentie van dezelfde aspecten in ‘wereld’. Ze corresponderen met elkaar, ze spiegelen elkaar, ervaringswerkelijkheid heeft ervaring van dezelfde aspectuele presentatie in ‘wereld’ omdat ervaring er uit voortgekomen is.

Het is een - in het licht van Antropocene proces en verstrengeling - noodzakelijke herinterpretatie van Dooyeweerd (van ‘werkelijkheid’ naar ook ‘wereld’). Een andere noodzakelijke herinterpretatie van zijn Antropoceen-toepasbare wijsbegeerte is gelegen in: immanent in plaats van transcendent. Zijn reformatorisch grondmotief (schepping–zondeval–verlossing) kan prima zo worden gelezen dat het alleen betrokken wordt op actuele-schepping-conti-nu. Die schepping is gewoon feitelijk, zoals Whitehead dat metafysisch duidt (Wording). Dat is ook inclusief het historisch aspect. De reformatoren zelf zullen daar wellicht niet zo blij mee zijn. De Hebreeuwse pannekoekenbakkers van 2200 jaren geleden (zonder de Grieks-dualistische invloeden waar de reformatoren mee besmet zijn) wellicht juist wel.

We kunnen Dooyeweerd’s kader vrij overtuigend ont-theologiseren door de modale orde te lezen als structurele differentiaties van de werkelijkheid zelf. Zijn idee van ‘wet’ is dan geen goddelijk decreet, maar de intrinsieke wetmatigheid van het zijnde. Zijn centraal idee van ‘hart’ is te begrijpen als existentiële gerichtheid. Het is het integratiepunt van ervaring. Die affectief is, ofwel volledig betrokken is op Betekenis. En die affectieve betekenis, laat dat nou weer precies slaan op heil en onheil. Waarbij er nu sprake is van een structurele ontwikkeling, die niet lineair is omdat kantelpunten, met hun zelfversterkende dynamiek, hetzij al overschreden zijn, hetzij rap worden genaderd. Dit brengt grote onzekerheid met zich mee in onheilzame betekenis voor de lange termijn.

Als diagnostisch analysemiddel is dit bijvoorbeeld toe te passen op de tekst van https://www.ipsnews.be/artikel/conflict-iran-jaagt-niet-alleen-de-voedselprijzen-de-hoogte-maar-toont-ook-de-mechanismen . Daarin zien we hoe processen aspectueel gelaagd en verstrengeld zijn. Die gelaagdheid en verstrengeling hebben een ruimtelijke en ook een temporele component. Ruimtelijk: het infecteert in onheilzame zin de hele wereld. Temporeel: er is een gemengd beeld omtrent de onheilzame effecten nu en straks. Het heeft een doorwerkende werking. Wat nu speelt is symptomatisch voor wat we in toenemende mate in de toekomst kunnen verwachten.

*

12. Twee taalvelden: systeemtaal en de taal van het Leven Zelf

We kunnen het Antropoceen bekijken (1) langs de lijn van de objectgerichte theoretisch-wetenschappelijke systeemtaal en we kunnen het bekijken (2) langs de taal van affectie, heil/onheil, gunstig/ongunstig, de subject-objecttaal van het Leven Zelf, de taal van Martin Buber omtrent onze twee manieren van in de wereld staan: ‘Ik-Gij’ en ‘Ik-Het’.

Langs de eerste lijn is subject losgekoppeld van object, er is dan sprake van abstrahering van de volle concrete werkelijkheid. Langs de tweede lijn wordt subject-object onlosmakelijk bij elkaar gehouden zodat we kunnen spreken van de volle concrete werkelijkheid. We kunnen deze twee benaderingen duiden en we kunnen zien dat (en hoe) dit meespeelt in de Antropocene ontwikkelingen en in Antropoceendebat. Het is een betrekkelijk fundamenteel onderscheid tussen twee manieren waarop de mens zich tot de werkelijkheid verhoudt: een objectiverende, analytische benadering enerzijds en een existentieel-betrokken, relationele benadering anderzijds. Het Antropoceen kan langs beide lijnen worden verstaan.

1. De objectgerichte theoretisch-wetenschappelijke systeemtaal

Dit is de taal van analyse, modellering, causaliteit en beheersing. De werkelijkheid verschijnt hier als een verzameling objecten en processen die beschreven, gemeten en verklaard kunnen worden. De kenmerken van deze benadering zijn onder meer: scheiding tussen subject en object; abstrahering van de concrete leefwereld; nadruk op kwantificering, causaliteit en systeemdenken; streven naar universele, controleerbare kennis.

Binnen deze benadering wordt het Antropoceen bijvoorbeeld beschreven via biodiversiteitsverlies, klimaatmodellen, stikstofcycli, feedback loops en planetaire grenzen. De aarde verschijnt dan als een ‘systeem’ en de mens als een ‘factor’ binnen dat systeem. Dit correspondeert sterk met Bubers ‘Ik-Het’-verhouding: de wereld wordt benaderd als iets dat tegenover ons staat en onderzocht, gebruikt of gestuurd kan worden.

Die abstrahering is niet verkeerd of onwaar; zij is zelfs noodzakelijk voor wetenschap en techniek. Maar zij heeft een prijs: de volle concrete werkelijkheid wordt gereduceerd tot meetbare aspecten. Betekenis, ervaring, lijden en genieten verdwijnen grotendeels uit beeld. Men zou kunnen zeggen dat deze taal kennis levert van mechanismen, maar niet vanzelf van betekenis.

2. De taal van affectie, heil/onheil en het Leven Zelf

Hier gaat het niet primair om verklaren maar om betrokken-zijn, om affect en betekenis. De werkelijkheid verschijnt niet als neutraal object maar als iets waarmee wij in relatie staan en waarin wij existentiëel participeren. Subject en object blijven hier op elkaar betrokken. De mens staat niet buiten de werkelijkheid maar ín haar. Dit sluit aan bij Bubers “Ik-Gij”-verhouding: de ander is geen object maar een aanwezigheid. De wereld is geen verzameling dingen maar een ontmoeting. En betekenis ontstaat in relatie. Binnen deze tweede benadering krijgt het Antropoceen een heel andere klank: niet alleen ecologische ontregeling, maar een crisis van verhouding. Ook invloedsverhouding, machts&krachtsverhouding.

Hier verschijnt de aarde niet alleen als ecosysteem maar als leefwereld, als thuis, onze habitat, onze ge-woonte. Deze benadering is concreter in existentiële zin: men voelt hittegolven, ervaart verlies van seizoenen, rouwt om uitstervende soorten, vreest voor toekomstige generaties. Dat is de volle concrete werkelijkheid. Niet de abstracte kaart van de werkelijkheid zoals geboden door de systeemtaal en de wetenschappen, maar de geleefde werkelijkheid zelf.

*

13. De spanning tussen de twee taalvelden 

De moderne tijd heeft de eerste taal, de systeemtaal, de wetenschappelijke taal, buitengewoon goed ontwikkeld. Het punt is niet dat die wetenschappelijke taal fout is, maar dat het niet het totale kennisveld dekt. Er is daarmee één enkele kennisverhouding tot de werkelijkheid dominant geworden.

Moeten deze twee talen elkaar uitsluiten? Waarschijnlijk niet. Ze vervullen verschillende functies. De systeemtaal verklaart, voorspelt, modelleert, maakt handelen mogelijk. De existentiële taal oriënteert en geeft betekenis. Zonder de eerste taal missen we inzicht. Zonder de tweede taal missen we richting. De eerste taal zegt wat er gebeurt; de tweede taal zegt waarom het ertoe doet. We kennen de richting van het Antropoceen inmiddels affectmatig door onze lichamelijke ervaringskennis gecombineerd met decennialang verhardende conditonering en structurele trends, waar wetenschap en nieuwsgaring ons steeds weer vanalles over vertellen.

Niet alleen de “Ik-Het”-houding is dominant geworden, maar ook de wetenschappelijke systeemtaal. Dit vervreemdt de mens van de taal van het Leven Zelf. Dat is duidelijk te bespeuren bij team vdLinde. Wanneer we het betrekken op toekomstige Antropoceengerelateerde onzekerheid, kunnen we een verschil beproeven in de term 'onzekerheid' zoals die in de systeemtaal wordt gebruikt (namelijk statistisch) en dezelfde term betrokken op de dynamische werking van het Antropoceen in onheilzame richting. Dit is een verschil tussen twee betekenislagen van ‘onzekerheid’. In de systeemtaal betekent onzekerheid iets wezenlijk anders dan in de existentiële taal van onheil, kwetsbaarheid en historische openheid - (die vervolgens gecombineerd wordt met wetenschappelijk verkregen kennis). Men zou kunnen zeggen dat hetzelfde woord twee verschillende werkelijkheidsverhoudingen aanduidt.

*

14. De spanning betrokken op twee ideeën omtrent onzekerheid

1. Onzekerheid in de systeemtaal: probabilistische onbepaaldheid

Binnen de theoretisch-wetenschappelijke systeemtaal betekent onzekerheid doorgaans: onvolledige kennis, variatie in modellen, statistische spreiding van scenario’s, complexiteit van causale interacties. Het gaat hier om waarschijnlijkheden, foutmarges, scenarioanalyse. Deze onzekerheid is dus epistemisch: zij betreft onze kennis van het systeem. Zelfs wanneer de risico’s enorm zijn, blijft de structuur van het denken relatief neutraal: men berekent, modelleert, vergelijkt scenario’s.  In die zin blijft onzekerheid hier een object van beheersing. Zij is iets dat men probeert te reduceren door betere data en verfijndere modellen.

2. Onzekerheid in existentiële zin: ontregeling van wereldbetrokkenheid

In de tweede betekenis - die van het Leven Zelf - krijgt onzekerheid een veel radicaler karakter. Hier gaat het niet slechts om onzekerheid over feiten, maar om onzekerheid van het bestaan zelf. Niet: “hoe groot is het risico?” maar: “wat gebeurt er met onze wijze van wonen in de wereld?” “blijft de wereld nog vertrouwd?” “wat betekent toekomst nog?” Deze onzekerheid is niet louter statistisch maar existentieel en ontwikkelt zich historisch-dynamisch. Het Antropoceen verschijnt dan als verlies van gunstige omstandigheden, met aantasting van vertrouwen in de toekomst en destabilisering van betekenisstructuren. Men ervaart onheil, dreiging, ontwrichting, soms zelfs een diffuus naderend noodlot. Hier is onzekerheid niet enkel een gebrek aan kennis, maar een aantasting van de ervaarbare orde van de wereld.

3. Van ‘risico’ naar ‘onheil’

Dat verschil is cruciaal. De systeemtaal spreekt vaak over risico’s, adaptatie, veerkracht, kansverdelingen. Maar de existentiële taal spreekt eerder over verlies, ontworteling, kwetsbaarheid, angst, schuld, tragiek, onheil.  Een statistisch risico blijft in principe calculeerbaar. Onheil daarentegen raakt de zinstructuur van het bestaan. Dat tweede is geen bijkomende emotie bovenop de feiten; het is een andere wijze waarop werkelijkheid zich openbaart. Het is een andere kennisvorm.

4. Het Antropoceen als dynamische onzekerheid

De formulering ‘de dynamische werking van het Antropoceen in onheilzame richting’ is filosofisch belangrijk omdat deze suggereert dat onzekerheid hier niet statisch is. Het gaat niet om een vaste onbekende variabele, maar om een historisch proces dat zichzelf versterkt, nieuwe instabiliteiten genereert, onze verhouding tot toekomst transformeert. Dat maakt de onzekerheid kwalitatief anders dan klassieke risico-onzekerheid. In de klassieke moderniteit dacht men vaak dat meer kennis resulteert in  minder onzekerheid. Maar in het Antropoceen zien we iets paradoxaals: meer kennis onthult juist diepere oncontroleerbaarheid. Bijvoorbeeld complexe klimaatsystemen, tipping cascades, geopolitieke kettingreacties, ecologische onomkeerbaarheid. De wetenschap produceert hier niet eenvoudig geruststelling, maar ook bewustzijn van fundamentele kwetsbaarheid.

5. Twee temporaliteiten van onzekerheid

Het zijn twee tijdservaringen. In systeemtijd hebben we het over toekomst als scenario; (niet-)lineaire projectie; beheersbare probabiliteit. In de existentiële tijd is er sprake van toekomst als dreiging of hoop. In de eerste tijdservaring blijft de toekomst in principe modelleerbaar. In de tweede verschijnt zij als iets dat ons existentieel aangaat en mogelijk overweldigt.

6. Martin Buber

Met Martin Buber zou men kunnen zeggen: in de ‘Ik-Het’-verhouding wordt onzekerheid geobjectiveerd; in de ‘Ik-Gij’-verhouding wordt onzekerheid beleefd. De eerste benadering vraagt: “Wat kan er gebeuren?” De tweede: “Wat gebeurt er met ons?”

*

15. een mogelijke synthese

 

Het Antropoceen dwingt ons wellicht beide betekenissen samen te denken. Want zonder systeemtaal begrijpen we de dynamiek niet. En zonder existentiële taal begrijpen we de ernst niet. Het probleem van onze tijd is misschien niet alleen dat we te weinig weten, maar ook dat een statistische taal onvoldoende toegang geeft tot wat er werkelijk op het spel staat: de bewoonbaarheid van de wereld als geleefde werkelijkheid. Er is sprake van structurele spanningsopbouw in een wereld van planetaire overshoot. Als we dat combineren met de twee interpretaties van onzekerheid, wat valt daar dan over te zeggen? Kunnen we bijvoorbeeld spreken van de zekerheid van onzekerheid in onheilzame richting? Deze formulering zou weleens precies een paradox uit kunnen drukken die kenmerkend lijkt voor het Antropoceen onder verhardende condities van toenemende planetaire overshoot. Het exacte verloop en de concrete uitkomsten zijn juist zeer onzeker. Maar dát de structurele onzekerheid zal toenemen is zelf steeds zekerder. Dat is een zeer belangrijk onderscheid.

1. Planetaire overshoot als structurele spanningsopbouw

Door toenemende overshoot ontstaat geen incidentele crisis maar een cumulatieve spanningstoestand in de volle gelaagde netwerkgerelateerde processuele werkelijkheid. Het systeem raakt daardoor structureel gevoeliger voor onheilzame gebeurtenissen. Dat betekent niet noodzakelijk één catastrofale gebeurtenis, maar een groeiende conditonerende en zelfversterkende instabiliteit.

2. De systeemtalige interpretatie van deze onzekerheid

Binnen de systeemtaal kan men dit beschrijven als toenemende volatiliteit, afnemende voorspelbaarheid, hogere kans op extreme gebeurtenissen, verlies van systeemresilience. De onzekerheid wordt hier statistisch verdiept.  Niet alleen zijn afzonderlijke gebeurtenissen onzeker,
maar ook de stabiliteit van de randvoorwaarden zelf. Toch, het systeem verliest ‘gewoon’ buffercapaciteit en flexibiliteit. Daardoor neemt de gevoeligheid voor verstoringen toe. In technische termen: varianties nemen toe en extreme uitkomsten worden waarschijnlijker. De toenemende onzekerheid heeft betrekking op wanneer, waar en hoe, terwijl het daarentegen steeds zekerder wordt dát ontregeling waarschijnlijker wordt. Dat is een vorm van ‘de
zekerheid van de onzekerheid’.

3. De existentiële interpretatie: onzekerheid als historische atmosfeer

Maar vanuit de tweede taal, die van het geleefde bestaan, gebeurt er iets fundamentelers. De onzekerheid wordt dan niet enkel een eigenschap van modellen, maar een ervaringsstructuur van de wereld zelf. De toekomst verliest haar vanzelfsprekende continuïteit. Mensen gaan ervaren dat systemen fragiel zijn, dat vertrouwde patronen verdwijnen, dat stabiliteit niet meer gegarandeerd is. Hier ontstaat wat men misschien een historische atmosfeer van onzekerheid kan noemen. De wereld als geheel wordt instabieler. Dat heeft existentiële gevolgen: sluimerende angst, anticiperende rouw, erosie van vertrouwen.

 

4. Waarom ‘onheilzame richting’ filosofisch relevant is

Die onheilzame richting is cruciaal. ‘Onzekerheid’ is op zichzelf immers een neutraal begrip. Het kan ook een ‘blijde verwachting’ zijn. Maar dat is nu bepaald niet het geval, de onzekerheid kan niet 2 kanten op. In een context van planetaire overshoot krijgt onzekerheid een asymmetrische lading: niet richting open heil of creativiteit, maar richting onheil en rigiditeit. Dat is omdat de onderliggende trends reeds negatief geladen zijn, met ecologische degradatie, energetische spanningen, afnemende buffers en toenemende complexiteitsdruk.  Daardoor wordt de openheid van de toekomst scheefgetrokken. Niet alles is mogelijk: de ruimte van plausibele toekomsten verschuift richting ontregeling. We zouden kunnen zeggen: de waarschijnlijkheidsruimte zelf deformeert. De exacte vorm van het onheil blijft onzeker, maar de richting van de spanningsontwikkeling wordt steeds duidelijker.

5. De ‘zekerheid van onzekerheid’

De condities voor structurele instabiliteit nemen met hoge zekerheid toe. We krijgen zo een merkwaardige combinatie: epistemische onzekerheid over concrete gebeurtenissen met structurele zekerheid omtrent toenemende instabiliteit. Wat onzeker wordt, is niet óf onzekerheid toeneemt, maar hoe zij zich concreet zal manifesteren.

6. Van risico naar predicament

Hier verschijnt ook een verschil tussen een probleem en een predicament. Een probleem kan opgelost worden binnen bestaande structuren. Een predicament verandert de condities waaronder handelen zelf plaatsvindt. Planetaire overshoot lijkt steeds meer het tweede te worden. Daarom volstaat klassieke risicotaal vaak niet meer. Want risico impliceert afgrensbaarheid, berekenbaarheid en beheersbaarheid. Maar structurele spanningsopbouw produceert juist diffuse onzekerheid, verweven crises en emergente dynamiek.

7. Existentiële consequentie

Vanuit de tweede taal betekent dit mogelijk dat het Antropoceen niet alleen een ecologische crisis is, maar een overgang naar een andere historische conditie van menselijk bestaan. De moderne verwachting omtrent vooruitgang, controle en zekerheid begint te eroderen. Daarvoor in de plaats komt leven onder permanente instabiliteit, verhoogde kwetsbaarheid, onzekerheid als grondtoon van de geschiedenis. Niet incidenteel, maar structureel.

8. Een mogelijke kernformule

In het Antropoceen verschuift onzekerheid van een tijdelijke beperking van kennis naar een structurele eigenschap van een overshoot-wereld. En daarom ontstaat de zekerheid dat de wereld onzekerder wordt, terwijl de concrete vormen van die onzekerheid onvoorspelbaar blijven. De planetaire overshoot is dynamisch structureel in een verhardende richting. D.w.z. beschavingen staan onder toenemende druk en kunnen instorten. En ook dan hebben we steeds weer die twee typen onzekerheid: de theoretisch-abstracte systeemtaal zou per definitie weleens een grotere slag om de arm moeten houden dan de intuïtief affectieve taal van het Leven Zelf, zo dunkt ons. Wanneer overshoot structureel en verhardend werkt, dan staat niet enkel een probleem binnen de beschaving ter discussie, maar mogelijk de voortgang van die beschaving zelf. Het krijgt iets ironisch, of tragisch zo u wilt: een beschaving die haar eigen bestaansvoorwaarden ondermijnt.

*

16. De relativering van beschaving

1. De relativering van ‘beschaving’

Historisch werd beschaving vaak gedacht als accumulatie van orde en complexiteit en institutionele verfijning. Er groeiden paradigma's omtrent vooruitgang of 'vooruitgang'. Maar in het Antropoceen blijkt juist dat complexiteit de kwetsbaarheid kan verhogen. Technologische macht kan destabiliserend werken en groei zelf kan destructieve feedbacks kan genereren. Daardoor wordt ‘beschaving’ niet langer vanzelfsprekend. Beschaving kan zelf instortingsdynamieken produceren. Men zou zelfs kunnen zeggen: de modern-industriële beschaving radicaliseert haar eigen fragiliteit met alle instortingsrisico erop en eraan, doordat zij afhankelijk is van hoge energie-input en ecologische extractie, met ook complexe financiële en technologische systemen. Hoe complexer het systeem, hoe gevoeliger het kan worden voor instortingscascades.

2. De verhardende richting

In de Antropocene dynamiek is er (logischerwijs) sprake van pad-afhankelijkheid, verlies van flexibiliteit en toenemende inertie, met afnemende corrigeerbaarheid. Veel moderne discoursen nemen impliciet aan dat crises nog bestuurbaar blijven. Maar structurele overshoot betekent juist dat correctiemogelijkheden afnemen naarmate de spanningen oplopen. Dan wordt onzekerheid niet alleen groter, maar ook harder. Dat wil zeggen: minder of niet-omkeerbaar, minder onderhandelbaar, minder vatbaar voor zachte correctie.

3. Twee onzekerheden opnieuw bekeken

De twee vormen van onzekerheid beginnen hier uiteen te lopen. 1. De systeemtaal. De systeemtaal blijft methodisch voorzichtig met begrippen als scenario’s, waarschijnlijkheden, onzekerheidsmarges, modelbeperkingen. Wetenschap moet immers terughoudend formuleren, falsifieerbaar blijven, statistisch discipline bewaren. Daardoor houdt zij structureel een slag om de arm. Maar juist die methodische voorzichtigheid kan existentieel onderschat worden. Dit is omdat systeemtaal alleen zegt wat formeel verantwoord bewijsbaar is. 2. De affectieve/intuïtieve taal van het Leven Zelf. De tweede taal registreert vaak eerder kwetsbaarheid en dreiging, met verlies van toekomstvertrouwen. Niet via modellen, maar via ervaringsgerichtheid. Mensen voelen dat “iets niet klopt”;  dat stabiliteit afneemt; dat systemen harder en tegelijk breekbaarder worden.  Die ervaring kan vóórlopen op theoretische articulatie. Niet omdat zij preciezer is in kwantitatieve zin, maar omdat zij directer verbonden blijft met concrete werkelijkheid.

4. Waarom de affectieve taal soms scherper kan zijn

De systeemtaal abstraheert noodzakelijk. Zij reduceert complexiteit tot modellen. Maar daardoor kan zij de existentiële ernst afvlakken en ontologische breuken te laat herkennen. De affectieve taal daarentegen reageert vaak op kwalitatieve veranderingen, atmosfeer, spanning, verlies van samenhang. Zij kan dus gevoeliger zijn voor naderende discontinuïteit, historische omslag, beschavingsmoeheid, collectieve ontregeling. Niet als exacte voorspelling, maar als existentieel seismografisch vermogen.

5. Een asymmetrie tussen beide talen

De systeemtaal weet meer precies, maar mogelijk minder diep. Er zijn immers meerdere aspectuele kennislagen. De existentiële taal daarentegen weet minder exact, maar mogelijk eerder wat er wezenlijk op het spel staat. Dat betekent niet dat intuïtie automatisch gelijk heeft. Affect kan immers ook projecteren of overdrijven. Maar evenzeer geldt dat statistische voorzichtigheid structureel kan achterlopen op historische werkelijkheid. Vooral bij niet-lineaire processen en systeemcascades.

6. Het probleem van historische discontinuïteit

Wetenschappelijke modellen functioneren meestal het best binnen relatief stabiele regimes. Maar beschavingsinstorting, als zoiets zich ontwikkelt, is juist een regimebreuk. En regimebreuken zijn moeilijk modelleerbaar omdat historische parallellen slechts beperkt vergelijkingsmateriaal bieden. Daarom ontstaat een merkwaardige situatie: de wetenschap kan voorzichtig blijven spreken, terwijl het geleefde bestaan reeds een naderende breuk ervaart.

7. De zekerheid van fragilisering

Niet de instorting zelf is zeker, maar wel de voortgaande fragiliteit en instabilisering van de voorwaarden waaronder beschaving mogelijk blijft. En dat fragiliseren wordt systemisch meetbaar, maar ook existentieel voelbaar.  Daar raken beide talen elkaar opnieuw. De ene via data, overshoot-indicatoren, energiedruk, ecologische degradatie. En de andere via verlies van horizon, verharding, ontworteling ofwel ontaarding.

8. Uiteindelijk filosofisch gevolg

het Antropoceen onder overshoot-condities kan betekenen dat de moderniteit haar eigen toekomstverwachting verliest. Dat is geen onzekerheid binnen de geschiedenis, maar onzekerheid over de continuïteit van het historische traject zelf. Het is een breuk. Hoewel er tijd overheengaat, kunnen we ons in die zin de verandering van Holoceen naar Antropoceen best als een breuk voorstellen. De ontaarding van de aarde zelf is radicaal. Zachte krachten kunnen zweven of trachten zich te aarden. Maar dan nu, helaas, in ontaarde aarde. Dit lijkt ons 'best wel lastig', om het maar eens zachtaardig uit te drukken.

*

17. De originele inbreng van Michel Henry

De Franse filosoof Michel Henry (1922 – 2002) heeft iets origineels gedaan. Hij heeft de affectieve taal van het Leven Zelf vergeleken met de Woorden van Christus (= de Nederlandse boektitel; in het Nederlands vertaald door Chris van Haeften en Andries Oosterkamp in 2016) in het Johannes-evangelie. Kunnen we er via die weg ook nog iets zinnigs over zeggen wanneer we dat betrekken op de huidige Antropocene ontwikkelingen? Via H krijgt het onderscheid tussen systeemtaal en de affectieve taal van het Leven Zelf een nog radicalere diepte. ‘Leven’ is dan namelijk niet simpelweg biotisch leven, maar de onmiddellijke, affectieve zelfervaring van het levende bestaan -  wat hij soms aanduidt als auto-affectiviteit: het leven dat zichzelf van binnenuit voelt.

1. Michel Henry: twee wijzen van verschijnen. Henry maakt een fundamenteel onderscheid tussen: a. De wereld van zichtbaarheid en objectiviteit. Dit is de wereld van objecten, representaties, techniek, exterioriteit, wetenschappelijke beschrijving. Hier verschijnt alles ‘buiten ons’, als zichtbaar en manipuleerbaar. Dit sluit sterk aan bij systeemtaal en bij 'Ik-Het'. En b. Het Leven dat zichzelf voelt. De taal van het Leven Zelf: het innerlijk lijden, vreugde, angst, kwetsbaarheid, affectieve zelfervaring. Dit leven verschijnt niet als object ‘in de wereld’. Het leeft zichzelf van binnenuit. Voor H is dit zelfs fundamenteler dan objectieve kennis. Want vóór wij iets waarnemen of denken, zijn wij reeds levende, voelende wezens. Deze pré-intentionaliteit gaat aan de intentionaliteit vooraf. De moderne cultuur vergeet volgens hem deze dimensie. Dat noemt hij soms de barbarij van de moderniteit: een wereld die alles objectiveert en technisch organiseert, maar vervreemd raakt van het levende zelf, ofwel 'Ik-Gij'.

2. De Woorden van Christus. In het boek ‘Woorden van Christus’ leest H het Johannes-evangelie fenomenologisch. Vooral uitspraken als: “Ik ben het Leven,” “Wie oren heeft om te horen...”, “De waarheid zal u vrijmaken,” verwijzen volgens hem niet primair naar doctrinaire waarheden, maar naar een innerlijke waarheid van het levende bestaan. Christus spreekt dan niet in de taal van objectieve wereldkennis, maar in de taal van het Leven dat zichzelf ervaart. Dat is een waarheid die niet berekend wordt, niet geobjectiveerd kan worden, maar existentieel ondergaan wordt.

3. Toegepast op het Antropoceen. Een beschaving waarin objectiverende systeemtaal belangrijker wordt dan ervaring van levende werkelijkheid en het accent ligt bij abstracties i.p.v. levende bewoonbaarheid is een voortzetting van de ‘Ik-Het’-abstrahering van de volle concrete werkelijkheid.

4. De affectieve dimensie van ecologische ontregeling. Vanuit Henry krijgt de ecologische crisis een innerlijke dimensie. Niet alleen dat ecosystemen etcetera afbreken,  maar ook dat de levende verhouding tot de wereld verarmt in de betekenis van de voorwaarden voor heilzaam kunnen functioneren. 

5. De ‘Woorden van Christus’ als tegenstem. Wanneer H de woorden van Christus centraal stelt, dan wordt de waarheid van het Leven Zelf tegenover de waarheid van de wereld geplaatst. Niet statistische waarheid, technische waarheid, of systeemwaarheid, maar daarentegen de waarheid van lijden, kwetsbaarheid, liefde en het worden als innerlijke relationaliteit, wordt als affectieve ervaring centraal gesteld. We kunnen ook zeggen: het zijn twee kennisvelden, die al dan niet kunnen overlappen. Toegepast op het Antropoceen zou men kunnen zeggen: de crisis is niet alleen dat de aarde overbelast raakt, maar dat een technisch-objectiverende beschrijving zoals de systeemtaal, blind wordt voor wat leven intrinsiek is.

6. Waarom dit relevant is voor het onderscheid. Volgens H kunnen objectieve systemen functioneren terwijl het levende bestaan reeds lijdt. Statistische onzekerheidstaal van “dat kunnen we niet zo precies weten” kan reeds gepaard gaan met onheilzame destructie. Dat lijkt ons uiterst relevant voor zowel de reële Antropocene ontwikkelingen als ook het Antropoceendebat als ook Antropocene theorievorming. Een samenleving kan nog steeds economisch draaien, technologisch verfijnen en data verzamelen, terwijl tegelijk angst en vervreemding toenemen. Systeemtaal zelf kan vervreemding in de hand werken. De systeemwereld ziet dan nog functionaliteit, maar het Leven Zelf ervaart reeds onheil.

7. Een mogelijke radicale conclusie. Vanuit Henry zou men zelfs kunnen zeggen: het diepste gevaar van materiële instorting is dat de mens daardoor het vermogen verliest nog heilzaam te kunnen leven. Zijn basis voor heilzaam kunnen leven wordt onder zijn kloten weggetrapt. Dit relativeert de statistische waarschijnlijkheidstaal van de abstraherende systeemwetenschap.

8. Johannes en het Antropoceen. Wanneer men de johanneïsche taal ernstig neemt (“Ik ben het Leven”), dan krijgt de vraag naar de toekomst een andere grondtoon. Niet alleen: “hoe behouden wij het systeem?” maar: “dient deze wereldorde in zijn volle natuurcultuurverstrengelde waarheid nog heilzaam functioneren of doet het dit ondermijnen?” “maakt zij affectieve heilzame ervaring nog wel mogelijk?” “kan de mens nog werkelijk heilzaam wonen, voelen, liefhebben?” Dan verschijnt het Antropoceen uiteindelijk als een strijd tussen de objectiverende totaliseringstaal van de wereld, en de onvervangbare innerlijke waarheid en betekenis van de taal van het Leven Zelf. Bidden is niet zomaar een zwevende activiteit: in de Hebreeuwse betekenis is het 'wroeten in de grond'. Het is grondering, aarding, fundering. Bidden vindt plaats in het bidsel, ofwel in Bedding. De Bedding kan van pré-Antropocene of van Antropocene aard zijn. Zij, onze grond, kan meer of minder stabiel zijn. Hoe kunnen we nog aarden, fundering vinden in toenemend instabiele grond?

*

18. Bidsel, bidden, Bedding

Creativity en Bedding: de twee naturen van Godt – overigens goed te benoemen als immanente Zelforganisatie. Het creatieve stromen vindt plaats in Bedding die evolutionair-historisch is opgebouwd. Het creatieve stromen is de zich actueel manifesterende realisatie die door het potentieveld van Bedding geboden wordt.

Bedding is het bidsel. Het is aarde, geaardheid, vaste grond. Bidden is de poging om toegang te krijgen tot bidsel. Het is een wroetende activiteit. Bidden is uitstaan naar het bidsel waar je altijd al in staat. Het is het geaarde praktiseren van dat altijd al uitstaan-in.

Afdalen in het bidsel is aarden. De bedding is ‘binnen-binnen’ onszelf als ‘Ik-Gij’-werkelijkheid en ‘binnen-buiten’ onszelf als ‘Ik-Het’-wereld. Bidden is even eenvoudig als ingewikkeld. Dat waarin je conti-nu gebed wordt, is bidsel. Bidden is gebed worden in Bedding.

Hoe nu als de ‘binnen-buiten’-relatie van ‘Ik-Het’-wereld onheilzamer wordt? Wat doet dat met ‘Ik-Gij’-werkelijkheid? Bidden, denken, (zelf)reflecteren, mediteren – het is geen zwevende exercitie. Denken moet geaard zijn wil het vruchtbaar zijn. Geaard in onze lichamelijkheid én in onze wereldwerkelijkheid. Die ons huis is, onze habitat, onze ge-woonte.

De Bedding moet (dus) zelf vruchtbaar zijn? Willen we kunnen tijdbloeien? Of kan tijdbloeien ook plaatsvinden in een onvruchtbare Bedding? 

Geaarde dynamiek. In den beginne is het Woord. In de taal van het Leven Zelf moet het Woord doen wat het zegt. En het moet zeggen wat het doet. Wat doet Woord? Wat zegt Woord?

*

19. Het Antropoceen uitgedrukt in de affectieve taal van Betekenis

Welke uitspraken kunnen we voor onze rekening nemen, wanneer we precies niet de taal van de systeemwetenschap gebruiken, maar de affectieve taal van Betekenis:

1. Er is sprake van verandering
2. De verandering wordt gekenmerkt door een richting
3. De richting is hardnekkig
4. De richting beweegt zich buiten de capaciteit van wat de aarde aan kan
5. De richting brengt onheil met zich mee
6. Het gaat in de richting van ontwrichting
7. Via de richting van ontwrichting gaan de Antropocene veranderingen in de richting van instorting
8. Fysisch-biotisch-ecotisch-natuurlijke instortingen zullen leiden tot psychisch-sociotisch-economisch-juridisch-cultuurlijke instortingen
9. Monden moeten worden gevoed, dorst moet worden gelest
10. Voedselvoorziening zal in toenemende mate lijden onder de Antropocene verandering
11. Watervoorziening zal in toenemende mate lijden onder de Antropocene verandering
12. De biodiversiteit zal in toenemende mate lijden onder de Antropocene verandering
13. Ecosystemen zullen in toenemende mate lijden onder de Antropocene verandering
14. De fysisch-biotisch-ecotisch-natuurlijke verslechteringen zullen terugslaan op het psychisch-sociotisch-economisch-juridisch-cultuurlijk functioneren in onheilzame richting
15. Bij de Haakse Problemen van het Antropoceen zien we bestuurlijk vastlopen. Dit is het vastlopen van samenwerking in politieke zin. Dit verslechtert niet alleen het samenwerken zelf maar ook de potentie tot afdoende kunnen samenwerken t.o.v. Antropocene Haakse Problemen. De logica hiervan in de taal van Affectieve Betekenis is dat er geen echte afdoende oplossingen meer zijn, want we voelen aan dat elke 'oplossing' nu een Antropocene tegenwerking of nadeel met zich meebrengt op een ander deelgebied van de overshoot van planetaire grenzen. Van bv. technologische deeloplossingen kunnen we aanvoelend beseffen: ze kunnen nooit echt duurzaam zijn vanwege energieverbruik, grondstoffenverbruik, eindige levensduur. We voelen aan dat er een 'eeuwige' vervangingscyclus ontstaat.
16. Er sprake van gevoelde zelfversterkende ervaringsdynamiek.
17. Het Antropoceen is geen verlengstuk van het Holoceen. De breuk kan juist in de taal van Affectieve Betekenis eenvoudig worden gelegd bij het bereiken en doorgaand en toenemend overschrijden van planetaire grenzen: omdat dat gewoon van niet te onderschatten Affectieve Betekenis ‘IS’. 'IS' staat in relatie tot 'OUGHT'. Het is het ontische, het zijnde, niet hoe het zou moeten zijn. Het ‘IS’ kan dichter naar ‘OUGHT’ toekomen, maar het kan er ook verder van verwijderd raken. De huidige dynamiek volgt het laatste patroon, dat van verwijdering tussen de twee.
18. Het ontische, het geo-ontische, dat nu eenmaal gaat zoals het gaat, is inclusief de moreel-ethische 'goede' krachten. Het is zodoende te zien als de actualisatie van een saldo van krachten.
19. Deze intuïtie kan niet tegen de Woordwaarde van het Leven Zelf (de Logos van de boven- of a-rationaliteit) van de ontische realiteit ingaan. Daarom hebben de redeneringen vanuit de rationele logica geen vat op zowel de Woordwaarde van het Leven Zelf als op de taal van Affectieve Betekenis die die Woordwaarde uitdrukt.
20. In de taal van Affectieve Betekenis is dit logisch. Het heeft niets met redeneren te maken want het gaat aan redeneren vooraf
21. Dit lijkt op een cirkelredenering, of dat is het misschien ook wel. Voor de liefhebbers: het is dezelfde cirkelredenering als de uitspraak "Ik ben die ik ben (want) Ik ben de Weg, de Waarheid, het Leven". Het is de uiterste grond van de volle concrete werkelijkheid. Het is TAO.
22. Er zijn twee typen logica: de rationele en de a-rationele
23. Reële Antropocene ontwikkelingen betreffen de logica van de boven- of a-rationele logica.
24. Dit brengt gevoelde onzekerheid met zich mee in een bepaalde richting in bepaalde zin binnen bepaalde marges. Dit is niet de theoretische onzekerheid binnen de systeemtaal.
25. We kunnen ons richten op het ‘OUGHT’ onder het realistische besef van het dynamische procesmatige ‘IS’, het te kennen gaande. Dit ‘IS’ is all-inclusive, d.w.z. inclusief alle intuïtief aan te voelen machten&krachten, die logischerwijs (d.w.z. zonder de indirecte methode van wetenschap onder het mom van “dat moeten we nog onderzoeken” of “dat is nog niet wetenschappelijk bewezen” of “dat valt onder diepe onzekerheid”) als inherent ambivalent en inherent tegenstrijdig kunnen worden beseft.
26. Daarbovenop is het natuurlijk wel handig en verstandig  dat er naast wetenschap ook filosofisch georiënteerde theorie: én (1) wordt ontwikkeld omdat het Antropoceen nieuwigheid is; én (2) gewoon wordt opgespoord bij eerder denkgoed omdat het past bij de Antropocene dynamiek; én (3) in dat laatste geval aan de realiteit van de unieke Antropocene kenmerken en dynamiek wordt aangepast; hetgeen (4) herinterpretatie van dat denkgoed met zich mee mag brengen. Het denkgoed als zodanig is niet heilig. Het gaat ook niet om de persoon die dit denkgoed ontwikkelt heeft.
27. Wat we op die manier kunnen weten als besef is de gaande dynamiek en de Affectieve Betekenis daarvan. Dit betreft de logica, ofwel de kennisvormen van de a-rationaliteit. We kunnen zo de gaande richting van het ‘IS’ (van het zijnde, van het ontische) weten, verder proberen te duiden en op zijn konsekwenties proberen te beoordelen. De zekerheid van de richting gaat richting toenemende onzekerheid.
28. Wij doen geen precieze uitspraken over enig eindresultaat of precieze verloop of wanneer precies kantelpunten zich zullen voordoen. Het zijn algemene uitspraken die voorbij kunnen gaan aan de abstraherende, statistisch-gerelateerde vragen van “in hoeverre en wanneer en hoe dit&dat zich zal voordoen”. Dat zijn de rationele vragen van de rationele logica. Wij richten ons in eerste instantie op de gaande dynamiek. En pas daarop aansluitend op beschrijving van eventuele konsekwenties.De vraag van “in hoeverre en wanneer en hoe zal dit&dat zich voordoen” is ook in de taal van Affectieve Betekenis niet te beantwoorden.