Welkom bij Antropoceen - reflecties

Zelfvernietiging, als allesoverstralende oplossing, vindt nu plaats in het hart van drie verschillende tijdschalen. Wij hebben onszelf overgeleverd aan de stralenkrans van niet alleen de menselijke, maar ook van de natuurlijke geschiedenis, en vooral van hun beider geschiedenissen in combinatie en overlapping: de geschiedenis van het leven op deze planeet. Het Antropoceen is het tijdperk waarin deze geschiedenissen samenvallen op deze drie tijdschalen. De neergaande fase van een beschavingscyclus gaat gepaard met de neergang van een biotische cyclus, onder de druk van fysische veranderingen op nog grotere tijdschaal, de geologische. Een stralenkrans zoals gezegd, gezien vanuit de noodzakelijke en onontkoombare overlevingsstrategie van deze planeet op de grootste tijdschaal, waarvan het harde licht ons drievoudig in het gezicht wordt geworpen, gesmeten, gekwakt. Overgeleverd aan deze overmachtige kracht gaan we gebukt onder de verwoestende corrumpering van de in wezen niet te corrumperen want onverwoestbare energetische temporaliteit die Werking, Wording, Zelforganisatie is. ‘Verwoestend’ dan wel ‘onverwoestbaar’ is dus een kwestie van zowel perspectief als ook van tijdschaal. De tijdloze, onveranderlijke bovennatuurlijke God, de God van de dualistische theologen, die bestaat niet meer; dat zogenaamde fundament is nu wel definitief onder ons weggeslagen. God is Godt geworden: natuurlijke werking, dat als fundament levensondersteunend dan wel levensvernietigend kan zijn. Wij hebben die Godt inmiddels een levensvernietigend karakter gegeven. Ons leven speelt zich af als zelfondermijning waar we al spartelend en worstelend aan ten onder zullen gaan in vloekende opstandigheid. We provoceren de Overmacht – paradoxaal genoeg – onder toenemende vervloeking terwijl we deze zelf in het leven hebben geroepen als een geest uit de fles. Natuurlijk willen we ons niet gewonnen geven aan deze Overmacht: we komen logischerwijs in opstand. Maar het wordt Luctor zonder Emergo.

Deugden slijten sneller dan tekortkomingen, waarvan de laatsten over aanzienlijk meer vitaliteit beschikken en met de voortschrijding van het Antropoceen steeds vitaler worden. De tekortkomingen oefenen een geofysische kracht uit waar de deugden niet tegenop kunnen. Deugden zijn mietjes, deugden zijn altijd al mythen geweest, fabuleuze  illusies waar de mens zich aan vast meende te moeten klampen, en die hij als een mantel der liefde om zich heensloeg. Hoe verhoud ik mij tot de kern van het Antropoceen? Tussen de belofte van grootse ellende en het einde van iedere belofte?

De duiding van wat ons te wachten staat is op hoofdlijnen niet zo moeilijk meer. Dit voordeel van Antropocene ontwikkelingen kunnen we vooruitgang noemen. Ze openbaren ons iets in het licht van planetaire overshoot, ze openbaren veel, ze openbaren alles. Zeven kritieke planetaire grenzen overschreden, tientallen onomkeerbare kantelpunten in het verschiet waarvan sommigen al gepasseerd zijn, zelfversterkende terugkoppelingen, overexploitatie, toenemende schaarste, strijd om energie, om aardmetalen, om voedsel, om water, … . En tel daarbij op enige mensenkennis in tijden van spanningsopbouw – veel kennis is daar niet voor nodig, enkel enige basiskennis op kleuterniveau. Kortom: wat is de theorie van onomkeerbare instorting toch verdomd simpel geworden. Wat een vooruitgang!

De tekenen des tijds waarschuwen ons dat het tijd is dat het mensdier zijn biezen pakt en met de staart tussen de benen afdruipt. Had hij nog maar een staart, liep hij nog maar op 4 poten, dan was het lang niet zo slecht afgelopen als dat het nu afloopt. Als veroorzakers ervan, van de slechte afloop, doen we twee uiterst tegenstrijdige dingen tegelijk. We versnellen het en we verzetten ons ertegen. Drie dingen: we steken onze kop in het zand, het lijkt wel een circusact. Hadden we maar een kop die we een paar duizend jaar in het zand konden steken, dan was het lang niet zo slecht afgelopen als dat het nu afloopt. Een dergelijke kop vervuilt niet veel, hij stoot weinig CO2 uit. De mens als vat vol tegenstrijdigheden, we wisten het allang natuurlijk, al sinds Adam en Eva tot en met het boek Openbaringen, het boek dat met enige verbeelding de huidige radeloze, redeloze, reddeloze tijd openbaart. Het vat zal een explosief kruitvat blijken te zijn van ongekende proporties, waarvan zelfs bij Adam en Eva de oortjes zouden klapperen. Ongekend? Ja en nee, de onomkeerbaarheid en de planetaire schaal, waardoor zowel geen herstel- als ook geen uitwijkmogelijkheid zal zijn, die twee fungeren inmiddels als Openbaring van Overmacht onder de kenmerken der kenbaarheid. Het pakken van biezen met de staart tussen de benen en de kop in het zand: een moderne circusact van zeer hoog artistiek niveau, die de kosmos versteld zal doen staan.

De tekenen van overmachtige onomkeerbare instorting zijn inmiddels zo overduidelijk dat het ongepast is om niet zijn kop in het zand te steken. Men is een complete idioot wanneer men niet uit alle macht (toch nog macht, bij alle onmacht) bezig is om er nog elke genieting uit de peuren en te persen die er nog uit te peuren en te persen valt. Lachend en gierend ten onder. Alleen zo slagen we er in om ons leven op een niet al te onprettige manier te laten voortduren en eindigen voordat de totale ondergang ten tonele verschijnt. Men moet toch voor zijn mentale gezondheid waken.

Het Antropoceen wordt een onbeheersbaar tijdperk, waarin de mensheid zich in een permanente staat van kwetsbaarheid en overleving bevindt. Het Holoceen is voorbij en kan niet meer hersteld worden. De biosfeer bevindt zich in een lange neergang die de leefomstandigheden voor de komende tienduizenden jaren zal herdefiniëren. Er is geen terugkeer mogelijk naar de moderniteit, niet als tijdperk, niet als omgeving, niet als project.

De Wil van de creatieve zelforganiserende evolutie overstijgt, uiteraard zouden wij kunnen zeggen, de wil van de daaraan onderhevige soorten. Het mensdier is onderhevig aan deze irrationele logica van Overmacht, die vooral tot uiting komt in tijden van toenemende planetaire overshoot. Van logica hadden wij de laatste eeuwen bedacht dat deze rationeel moest zijn – het bleek een illusie, een waanidee. Het besef van de overmacht van irrationele krachten zal door de Antropocene ontwikkelingen opnieuw doordringen en het betekent niets minder dan een metafysische omwenteling voor de verwetenschappelijkte mens met zijn geloof in maakbaarheid en beheersbaarheid.  Wil iemand nog het idee van vooruitgang aanbidden, dan bidt hij tegen overmachtige irrationele logica in. In feite aanbidt hij daarmee de bespoediging van het uitsterven van de mens. Dat is een goede aanbidding: de planeet zal er van opknappen.

Het leven is niet uit te houden bij mensen die nog illusies in voorraad hebben, de mensheid zal het niet lang meer maken. Door uitputting van de aarde bedreigd zal hij voor zijn uitzonderlijke carrière moeten boeten - een carrière van niets minder dan meer, meer, meer en ook zijn aftocht wordt niets minder dan meer, meer, meer: meer ellende, meer wanhoop, meer desillusies. Met minder zal de mens gezien hoe hij in elkaar steekt nooit genoegen nemen dus de kadavers zullen zich vermeerderen.

Er bestaat een soort die zijn missie al lang en breed heeft volbracht: destructie tot voorbij de planetaire grenzen. Nu volgt nog slechts de uitwerking van deze missie. Het is een soort waarmee het afgelopen is, een soort die enkel nog zijn leugens en overige hoofdzonden herkauwd. Zijn ‘oude glorie’ drukt zwaar, te zwaar. Zijn huurcontract met deze planeet zal nu door de laatste moeten worden opgezegd, uitgewoond als dat ie is. De ontbinding zal meer dan enkel het juridische aspect van het contract betreffen. De ontbinding zal totaal zijn.

Welke nieuwe vaardigheden moeten wij ons nu eigen maken in tijden van doem? Die der onverschilligheid? Der kortzichtigheid? Het beeld der zelfvernietiging? Welke vaardigheden moet God zich eigen maken? Dezelfde? Onze generatie van babyboomers behoorde nog tot de generatie die zich het beeld van Vooruitgang eigen kon maken. Dat kan nu niet meer – oude beelden vervliegen, nieuwe doemen op. Doemen op, ja, want het is doem en niets anders dan dat. We beschikken niet meer over het redmiddel van het geloof in maakbaarheid en beheersbaarheid, een idee, een waanidee waar we ons zo gretig aan konden vastklampen. We zijn een uit de hand gelopen soort die zich andere ideeën eigen zal moeten maken, andere beelden. Met welke voorstellingen valt te leven in de wetenschap dat ons lot bezegeld is? In het licht van het Antropoceen ontkomt een waarachtige filosofie niet aan de begrippen ‘verval’, ‘instorting’, ‘ondergang’, ‘massa-extinctie’; ons voor te stellen op evolutionaire tijdschalen. Holocene denkbeelden over neergang en opgang van beschavingen moeten als passé worden beschouwd. Neergang: ja; opgang: nee. Niet op menselijke tijdschalen. Dit betekent een fysisch-metafysische omwenteling waar sommigen inmiddels vertrouwd mee zullen zijn. Die sommigen zien de consequenties in van de toenemende natuur-cultuurverstrengeling, de onomkeerbare spanningsopbouw, de verhardende conditionering. De vaardigheid van ons voorstellingsvermogen zal realistisch gezien niet meer van paradijselijke of utopische of idealistische aard kunnen zijn. Realistisch gezien zal het zich de bovengenoemde begrippen en bijbehorende denkbeelden eigen moeten maken. Realistisch gezien is het de vraag of de mens daartoe in staat is. Het is zelfs de vraag of God daartoe in staat is. Het is een spagaat van heb ik jou daar, een mensonmogelijke, een godsonmogelijke. Moeten we ons dan maar de vaardigheid zien eigen te maken van het 'blijven-dromen-tegen-beter-weten-in' ?

De wens tot vooruitgang is logisch en in deze Antropocene tijden is die logica tegelijk het onrecht dat iedere generatie de volgende aandoet. Vooruitgang is rap gekeerd in zijn tegendeel. Meewerkend aan hun eigen ondergang wensen zij die in overvloed leven hun succesvolle leven voort te zetten. Is dit zot of is dit gewoon ‘hoe het werkt’? Hoe evolutionaire processen werken in de lange geschiedenis naar en voorbij planetaire overshoot? Is dit logisch? De vraag stellen is haar beantwoorden: ja, ook irrationele logica kent zijn eigen logica en is eigenlijk zo logisch dat zij, bij het juiste inzicht ervan, diep ontroert. Voor sommigen te ontroerend misschien, zij willen juist rebelleren tegen uitsterving - en we moeten inderdaad ook niet te snel uitsterven. Want wie  Grootse Tragiek wil meemaken – en dat voorrecht hebben wij – zal toch nog even moeten blijven voortleven in dit welriekend rottingsproces, in deze geparfumeerde lijklucht.

Het is een typerend kenmerk van instortende samenlevingen dat zij zich uit alle macht vastklampen aan een verward en verhardend mengsel van geloofsovertuigingen, dogma’s, doctrines en wereldbeelden – precies wat we ook nu weer kunnen vaststellen bij de huidige structurele neergang:  een metafysische Geest der Verwarring van heb ik jou daar. Uiteindelijk zal de huidige Verwarring, die niet alleen metafysisch, maar fysisch-metafysisch van aard is, een nieuwe kijk op geschiedenis en evolutie moeten opleveren, een nieuw paradigma – onder de voorwaarde dat er dan überhaupt nog wezens zijn die een kijk op geschiedenis en evolutie kunnen hebben. Zoals we zien bestaat het mengsel uit aan elkaar tegengestelde elementen en vertaald het zich naar polarisatie en cultuuroorlogen. Deze sociotische spanningsopbouw, die niet meer los gezien kan worden van de ecotische spanningsopbouw door de toenemende overschrijdingen van planetaire grenzen, zal zich moeten ontladen en dat gebeurt schoksgewijs. Sociotische ontlading en instortende rijken: het heeft zich vaak genoeg voorgedaan in de mensengeschiedenis. En toch is er nu sprake van complete nieuwigheid precies door het samengaan met de structurele ecotische spanningsopbouw op een planeet in overshoot. De sociotische ontladingen, bijvoorbeeld in de vorm van revoluties, lossen deze keer niets op, vanwege de blijvende structurele ecotische neergang. Het is onbekend terrein waarin we terecht zij gekomen, met ruimtelijke en temporele schalen van ongekend formaat. Daarom gaat elke vergelijking met eerdere maatschappelijke instortingen mank. Herstel zal niet kunnen plaatsvinden binnen menselijke tijdschalen. De ontwikkelingen zijn zo stellig dat we een tabel van Definitieve Teloorgangen kunnen opstellen zoals er ooit tien geboden zijn opgesteld en zoals Luther zijn stellingen en een kerkdeur spijkerde.