Welkom bij Antropoceen - reflecties

Hoe hadden we tegen de grondslagen van de evolutie in moeten gaan, wilden we de shit waarin we nu zitten hebben kunnen voorkomen? De wijsheid van achteraf, zo mogen we beseffen, komt per definitie te laat. We hadden het kunnen voorkomen als we niet aan de Wil van de evolutie hadden meegewerkt. Evolutionaire processen, zo mogen we beseffen, vormen nu eenmaal energie-verbruikende patronen en structuren van macht&kracht. Macht om te kunnen concurreren met andere evolutionaire vormen van materie waaronder levende materie, staat gelijk aan overlevingsvermogen. Het vermogen tot groei, de wil tot macht, de eeuwige concurrentiestrijd, opbouw en afbraak, … – is het het falen van de mens die nu de Antropocene ondergang aanstuurt, of is het de evolutionaire zelforganiserende overmacht waar uiteraard ook de mens aan onderhevig is? Laten we het maar houden op het laatste. Had het anders kunnen lopen? In theorie, dat wil zeggen wanneer we de mens buiten beschouwing laten, vast wel. Maar laten we maar vertrouwen op de praktijk. We moeten immers toch ergens op kunnen vertrouwen in structureel onomkeerbare ondergangstijden.

Was de schepping gedoemd te mislukken ten tijde dat de mens ten tonele verscheen? Vernietigen geeft een gevoel van macht en streelt iets duisters in ons. En het genoegen is wederzijds: macht geeft het recht op vernietiging, zo valt te bespeuren aan de gang van zaken. Ons idee van vooruitgang en opbouw: welvaart, economische groei, technologie. Resultaat: afbraak. Vandaag nog in het nieuws, een positief bericht: ondanks de afsluiting van de straat van Hormus toch nog economische groei;  superwinsten voor Shell, ING, … . Het gaat goed. Het gaat goed, zeer goed met de vooruitgang van onze ondergang, op het hoogtepunt van een hele geschiedenis. Verval vanaf grote hoogte is een Groots Verval. De broosheid van welvaart en complexe samenlevingen is groots, hun instorting zal groots zijn. Het verlies van welvaart zal vooral groots zijn als men er persoonlijk van heeft geprofiteerd. Jawel, dramaturgisch steekt alles zeer goed in elkaar, geen regisseur, geen cineast, geen profeet die het beter zou kunnen bedenken.

Wat is in deze Antropocene tijden nog het verschil tussen de schepping van succes en falen, van heil en onheil? Het zich scheppen van de succesvolle God van Economische Groei is een vruchtbare voedingsbodem gebleken voor toekomstige kwellingen, falen, onheil. De smart en smaad van onze soort moet kennelijk koste wat kost tot een hoogtepunt worden gebracht met groei, groei en groei. Efficiënte methoden daartoe hebben we ons eigen gemaakt. Die methoden zullen pas echt weldadig kunnen worden genoemd wanneer de voltooiing der uitsterfelijkheid is volbracht. Maar voor het zover is behoren ze inmiddels tot de categorie van het succesvol falen, plus met een zinloze laatste zucht: “O mijn God, had u dit met al uw Voorzienigheid niet anders kunnen regelen?” Tsja, Goden die men ooit in het leven heeft geroepen, daarna heeft afgeschaft en vervangen door andere Goden onder het gebod van ‘gij zult consumeren’, en vervolgens kennelijk uit wanhoop toch die eerdere weer nodig heeft, die gaat men dit soort wanhoopskreten toeroepen in de komende tijden van nood, kwellingen, ellende en onderhevig zijn aan Overmacht. De mens, wat is hij anders gebleken dan de illusionist van zijn eigen dwang, dwaling, list en bedrog. In het zich scheppen, afschaffen en opnieuw scheppen van goden.

Er is dood en doder dan dood is vast niet mogelijk. Dit is genade. Er is ellende en de gradaties van ellende zijn oneindig. Dit is betrekkelijk genadeloos. De wet van Behoud van Ellende is nu, onder de omstandigheden van doorgaande planetaire overshoot, bezig te muteren in de wet van Toenemende Ellende. Wetten zijn wetten, reken daar maar op. Van de veelheid van onze toekomstbeelden zal deze wet zich niet zoveel aantrekken.

De monotheïstische Godt had de plaats ingenomen van het gemêleerde gezelschap van de veelgoderij. Die vele Goden, met ieder hun specifieke eigenschappen, goede en kwaadaardigheden, hielden elkaar tenminste nog een beetje in evenwicht, maar de monogodt had een probleem: hoe creëerde hij zijn eigen evenwicht van goed en kwaad? Er moest dus toch nog een Duivel aan te pas komen, we kennen het verhaal. En er ontstond het kwaad van de theologie, met hun eigen dualistische fantasieën, totaal van de werkelijkheid losgezongen, totaal van de pot gerukt. En zo moest ook de monogodt weer verdwijnen, maar wat nu? Hoe nu verder? Een nieuwe metafysische omwenteling is nodig sinds de toenemende overschrijding van de planetaire grenzen, maar voorlopig leven we nog in een vacuüm dat we opvullen met de goden van leeg consumentisme, tiktok, ChatGPT. Welke metafysische, laten we zeggen, - gezien de terminale toestand van de planeet -, fysisch-metafysische omwenteling staat ons nu te wachten?  

De rondzwervende toekomstigen, de horden ontheemden – zij zullen vanuit de bunkers der machtigen met walging en spot worden bekeken, vanuit hun met hoge hekken omheinde vestingen. Feitelijk willen we van Europa ook zo’n onneembare vesting maken, de VS idem, maar het zal niet lukken. Job mag zich met terugwerkende kracht gelukkig prijzen dat hij ongelukkig moest zijn in zijn eigen tijd. De horden zullen blijven komen, ze spoelen aan, ze rukken de hekken omver, ze walsen over de opgetrokken muren heen van het zogenaamde welvarende deel van de wereld dat allang ook op instorten staat. Al die hongerenden met hun slechte spijsvertering, al die dorstigen met hun weerzinwekkende maagstoornissen en hun besmettelijke ziekten, vervuild, uitgemergeld, stinkend uit al hun openingen en poriën ... . Of moeten we maar wegkijken van dit soort realistische toekomstbeelden? Waarin kwelling op kwelling zal worden gestapeld waar onze vriend Job nog een puntje aan kan zuigen? En moeten we maar blijven wegkijken bij de voorstelling dat we straks zelf tot die horden gaan behoren? Bestaat er een universitaire opleiding voor het betere wegkijken?

Wie een nieuw tijdperk bewust wil binnentreden, bijvoorbeeld zoals heden ten dage het tijdperk van het Grote Vergaan, die zal dit avontuur moeten omarmen en verwelkomen, er valt toch niet aan te ontkomen. Het Grote Vergaan is een vorm van avontuurlijk toerisme, bij welk reisbureau kunnen we deze reis het beste boeken? Welke reisorganisatie biedt het beste comfort, de meeste service met de meeste sterren en toch voor niet al te duur? Welke boekingsvoorwaarden zijn het meest gunstig? Als eerste lijkt mij: geboren zijn precies in deze tijd, niet daarvoor toen de problematiek van planetaire overshoot nog niet speelde; en ook niet daarna ten tijde dat de mensheid is uitgestorven. Als tweede voorwaarde: persoonlijk nog net niet gestorven zijn. Als derde: zich van dit alles in ruime mate bewust zijn. Zo kan men deze reis het beste genieten.

Je hebt halve en hele kadavers en het zijn de halve kadavers, zij die nog niet koud zijn en nog gebukt gaan, moeten gaan onder de zorgen, de pijnen, de ellende van het vlees, van het bloed. Zij zijn de lijdenden bij uitstek, omdat ze, eenmaal als mens geboren, die opperste, meest dwaze staat van zijn nog niet ontstegen zijn, omdat ze nog moeten worden ingepalmd door de tijdloosheid, nog moeten worden opgeslokt door het Grote Niets, de genade ervan ontvangend. En toch wensen we die genade zo lang mogelijk uit te stellen, welk een zotheid. Wij zijn het, wij zijn die uitverkorenen, wij zijn die halve kadavers, die karkassen van de toekomst. De rottenis druipt reeds van onze botten, struikelend, horende doof, ziende blind, tegenstribbelend tegen de dood. Steeds weer wensen we de lange route te nemen, de meest inefficiënte, de meest ineffectieve, de domste omweg in plaats van de slimste, de kortste, kortom de zelfmoord. Zelfmoord is niet fijn en kan eenvoudig voorkomen worden. De beste route, de meest ethische ook, is immers de route van het niet-geboren zijn. Het Paradijs, die Hof van Eden verwerd tot een doolhof, tot een stervenshof, en toch wensten we de uiteindelijke genade nog zo lang mogelijk te ontlopen, willens en wetens tegen wil en dank nog zo lang mogelijk te dolen, als wandelende skeletten, als fantomen, verlangend naar bevrediging die onmiddellijk weer gevolgd werd door onvrede, door onrust, door gebrek, door wanhoop. Het heeft de planeet gebracht tot de staat waarin hij nu verkeert, de staat van ontbinding. Het tijdperk van skelettepret is onontkoombaar aangebroken.

De toekomst? Er is op z’n minst een schaduw van toekomst. Die zich vooruitwerpt, die over ons geworpen wordt, een lange arm die zich uitstrekt over de verworpene der aarde, de soort die verderfelijkheid en doem tot het maximum wist te cultiveren. De verworpene die principes en dogma’s had verkondigd dat het een aard had en kwistig dweepzieke dwaasheden had aangeprezen en energiek had uitgevoerd. Deze verworpene wilde zich van zijn ketenen bevrijden en daarvoor in de plaats heeft hij zichzelf in de boeien geslagen (WorldOvershootDay dit jaar: 30 juli). Hij zal aan de wereld een verschroeiende herinnering nalaten als souvenir en zijn graf zal niet gegraven kunnen worden bij gebrek aan grafdelvers, - ook al uitgestorven. Zijn botten zullen rusten op woestijngrond of wegspoelen in diepe zeeën, zijn toekomstige opvolger zal ze de komende miljoenen jaren niet kunnen vinden om er de juiste conclusies uit te kunnen trekken van wat zich ooit heeft afgespeeld in het Antropoceen. Die opvolger kan immers nog lang niet in de verf worden gezet bij zoveel vernietiging, vervuiling, verkrachting van aardse leefbaarheid. En zo krimpt en kronkelt het ons bekende onderkruipsel zich dol in een ongekende fysisch-metafysische omwenteling, met ongekende angstproporties , in ongekende kadaverhoeveelheden, van verloochening naar verloochening. Hij kan geen wezen van vlees en bloed meer zijn, toegevoegd als hij wordt aan het verdwenen ooit-eens-geweest-zijnde, losgescheurd van de wijzers van de tijd.

Wat moet de mens die van zichzelf houdt aan met een tijdperk dat hem kwijt wil? Al wat leeft heeft zichzelf lief – waar komt anders de angst vandaan? Waarom weigeren we het verdwijnproces terwijl we dat tegelijk zelf aan het bevorderen zijn? Vraag de evolutionaire wetmatigheden naar dit raadsel en de evolutie zal op haar kenmerkende eigen wijze antwoorden zoals zij dit antwoord in praktijk brengt bij de konijnen- en eendenkrooscyclus. Positieve feedback, negatieve feedback – beide zijn haar even lief voor haar eigen onvergankelijk overgankelijke voortgang. Deze zelfliefde betracht zij en er is geen lot beschorener dan het mensenlot.

De mensheid mag, zo mogen we toch wel veronderstellen na al die miljoenen jaren van rechtopgang, slimme rechtopgang, met zijn grote hoofd tot wijsheid zijn gekomen? Waarom dan nog illusies bouwen? Waarom dan nog vertroosting zoeken, verlossing, bevrediging? Op een verziekte planeet als de onze kunnen we misschien maar beter afzien van plannen maken, van zin zoeken, van optimisme, van hoop. Het lijkt wel of het waanidee van vrije wil onze grootste zenuwtrek is. Een zenuwtrek die niet onder doet voor de erfzonde – sterker, die onze erfzonde is. Laten we toch genoegen nemen met het aan de leiband lopen van dit goddelijk tijdperk, dit Sterftijdperk. We willen een doel in ons leven, een zin en we hebben er een; een doel dat over de exemplaren en de soorten is gesteld: tijdelijk zijn, verdwijnen, plaats maken. Wat waren we anders dan een tijdlang het voertuig voor de zelforganiserende evolutie, die aanbiddelijke evolutie, die Grote Godt? Die zich nu van ons zal moeten ontdoen wil zij zelf verder voort kunnen leven.

Onze onevenwichtige ingewanden resoneren met onze onevenwichtige geest die resoneert met een planeet uit evenwicht. Gezondheid is er voor alle drie niet meer bij en dat, zou je denken, brengt hen samen in hun lot; de pijn van de één zal de pijn van de ander worden. En toch zullen ze elkaar niet troosten, niet kunnen troosten; ze zullen elkaar nog verder in de weg gaan staan, elkaar nog meer gaan tegenstaan. Onze fysische behoeften, onze mentale behoeften en de behoeften van een planeet zullen schallen in het universum en als een oneindige echo zal het gekrijs weerklinken van uithoek tot uithoek van het heelal. Onze doodskreet zal sterven in de schoonheid van onverschilligheid; geen ster, geen zwart gat, geen komeet zal er een traan om laten en het zal geen mededogende weerklank vinden in de ziel van welke Godt dan ook. De Godt heeft genoeg aan zijn eigen obsessies, aan zijn eigen rigiditeit, aan zijn eigen starre standpunten. De Godt heeft dogma’s die onwrikbaarder zijn dan die van welke theologie dan ook. Hij zal nieuwe hersenspinsels moeten bedenken om nog iets van het leven te maken.