Welkom bij Antropoceen - reflecties

Een volgende metafysische omwenteling in de wonderlijke geschiedenis van de mensheid is in de maak en de omwenteling zal Shakespeariaans zijn: to be or not to be. We hebben het uiteraard over het Antropoceen, een nieuw tijdperk dat andere illusies, andere denkbeelden vereist. Maar is het deze keer wel een ‘question’? Of is het eerder een ‘answer’ – gelegen in de laatste drie woorden van deze beroemde uitspraak – op onze fundamenteel onhoudbare situatie? Een antwoord dat deze keer behalve een metafysische, tegelijk een fysisch-biotische omwenteling zal zijn. Men kan niet alleen meer zo makkelijk van God veranderen, men zal tegelijk door de Godheid die onze bedding is, worden uitgeschakeld. Het heden is vluchtig maar overduidelijk werkzaam in verwoestende richting en doet de goddelijke levensondersteunende bedding veranderen. Het verleden, het Holoceen, hebben we om zeep geholpen en toch is het – door zijn technologie bijvoorbeeld – nog voortlevend in het heden, dat er gebruik van maakt door er op voort te bouwen. Het is onhoudbaar en tesamen, heden en verleden, drukken ze hun loodzware stempel op de onleefbaar wordende Antropocene toekomst. Kunnen we dat zo zeggen? Ik bedoel: kunnen we die toekomst dan  kennen? Onder het huidige gesternte van reeds opgebouwde en zich nog steeds opbouwende planetaire overshoot in grote lijnen best wel. Dit huidige gesternte, met zijn onomkeerbare spanningsopbouw, zij om een zekere reden geprezen, namelijk dat zij ons de toekomst openbaart! Zekerheid geeft rust, toch? Tel daarbij op enige minimale basiskennis omtrent de aard van de mens en we hoeven niet in de illusies te blijven geloven waarin we geloofden. De illusies, de goddelijke illusies die functioneerden als bezwerende rituelen, als kalmerende dogma’s, als zingevende overtuigingen. Die metafysisch functioneerden, omdat we op die manier wisten om te gaan met de menseigen basale onzekerheden, angsten en kwetsbaarheid van het bestaan. Waarmee we onszelf hoop creëerden, hoop van existentiële betekenis. Hoop, wat een mooi product. Is het nog ergens verkrijgbaar? En tegen welke prijs? Waaraan kunnen wij ons nog vastklampen? We klampten ons in duisternis vast aan het licht, in wanhoop aan hoop, ze hoorden onlosmakelijk bij elkaar. Heeft het zin om nog te wanhopen wanneer er geen hoop meer is? Massa-extinctie is fysisch-biotisch, maar bij de mens komt er nog iets meer bij kijken. Kunnen we spreken van een meta-metafysische omwenteling gezien zijn sinds mensentijden ongekende en onomkeerbare aard?

De ondergang, het is de ondergang, met stip op nummer één. Die zal ons toch hopelijk niet ontglippen zoals de liefde ons ontglipt? Het zal ons toch niet gebeuren dat we in het eerste net zo ontoereikend worden als in het tweede? De dino had niet eens handen, hij was daarom ook niet bij machte zijn ondergang over zichzelf afgeroepen. Toch een verschilletje met nu. We moesten het maar romantisch benaderen en poëtisch beschrijven: de mens, die zot met al zijn handigheid, ontmoet des dino’s lot, het lot van het gebod der eeuwige verdwenenheid.

Nog even geduld en dan komt het moment dat niets meer mogelijk zal zijn, het moment waarop de mensheid, door zichzelf in het nauw gedreven, in geen enkele richting nog een verlossende stap zal kunnen zetten. In grote lijnen kunnen we ons dit unieke, glorieuze en onontkoombare tafereel wel voor de geest halen, de details, de symptomen worden ons immers iedere dag voorgeschoteld. De mensheid hoeft echt niet bang te zijn dit tafereel, ofwel dit feestje van de evolutie, binnenkort te moeten missen.

De Dood als reddende engel, dat wordt zijn collectieve en ook nuttige functie voor de soorten, voor de mens, voor al de exemplaren die geen voorliefde of talent hebben voor duurzame bittere ellende. De mensheid heeft geploeterd, gezwoegd, in het zweet des aanzijns heeft hij zijn tranen geplengd, het was me het geschiedenisje wel. En voor al degenen die juist wel de gave van de voorliefde voor ellenlange ellende hebben, zonder enige stervenslust, zonder de genade ervan, moet uitsterving een klap in het gezicht zijn. Een klap weliswaar die hij zichzelf heeft gegeven.

In het paradijs wierpen de dingen en de wezens nog geen schaduw over de wereld en het leven. Het lam sliep met de leeuw en de vos met de kip. Niets was door het Kwaad aangetast, koorts greep niet om zich heen. De inzichten in die tijd waren de enige ware en alle wezens badderden en spetterden in de weldadigheid van de echte waarheid. Nu, na vele dwaaltochten, zondevallen en zweet des aanschijns is er nog steeds waarheid: de waarheid van voorafschaduwing, van keerzijden, van verplettering, van vertrokken gezichten, van verkrampingen, van bloed, zweet en verzet tegen de keerzijden. De metafysische leegte van de huidige tijd vermenigvuldigt zich met de fysische leegte van de maag, honger vermengt zich met zinloosheid, de ontheemden zwerven over de wereld en de waarheden van nu zijn op steeds wankelere fundamenten gebouwd. Ons enige fundament is nu de zekerheid van toenemend onheil. Het voor de mens onoplosbare wordt de oplossing. Ook verdwijnen is een vorm van heil.

Zoals alleen de mens dat kan: van een mug een olifant maken. Wat een scheppende kracht toch! Het vermogen tot het vernietigen van slechts een planeetje valt erbij in het niet. Die scheppende kracht heeft ie te danken aan het gegeven dat ie niet niets kan doen. Die kunst is eerder aan de koe en het luipaard gegeven. De mens is het rusteloze dier bij uitstek, een bezige aap. Daarmee wist hij de wereld te veroveren en zie toch met welk succes. Hoe geweldig, hoe meer dan geweldig, hoe meer dan weldadig gewelddadig!

De mens ontwikkelde het talent om zich het Kwaad eigen te maken. En daarmee zijn ervaringen te verrijken, wat een rijkdom. Het rijk der beproevingen, der demonen, de strijd met zichzelf – wie had dit willen missen? O ja, de rijkdom van het vermogen om de aarde te vernietigen niet te vergeten. Het meemaken van de totale ondergang is ook een goede reden om oud te willen worden.

Onvoorstelbaar toch hoe de mens zijn eigen ondergang versnelt. Maar misschien is versnellen wel beter dan vertragen, het verkort het rekken van de periode van smerige ellende. Laten we het maar positief bekijken en onder de categorieën van ‘vieren’ en ‘genieten’ plaatsen. De mens viert zijn ondergangsfeestje met consumeren, vliegen, cruises en wat dies meer zij. Het valt echter te begrijpen dat we de wederkomkomst van de Messias niet meer hoeven te verwachten. Hij zit met Zijn handen in het haar bij de pakken neder depressief te wezen. Hoe in de naam van zijn Vader moet Hij het aanpakken om de ondergang nog te keren?

De enige manier om de gaande, onontkoombare, onomkeerbare wereldinstorting te kunnen verdragen is ervan te houden. Heb de schepping lief, zo is het toch? Van religies deugt misschien niet veel, maar als we dit gebod hoog houden, dan kan daarvan uiteraard de instortingsfase niet worden uitgesloten. Nog iets: de aanstaande onleefbare tijden zullen alleen een zuiverende werking hebben als zij de liefhebber finaal van de kaart veegt.

We zitten klem in de onomkeerbare gekte van dit Fuiktijdperk, waarin de nieuwe eeuwen zich reeds in de coulissen hebben opgesteld, maar nog even moeten wachten op het Grote Sterven van het oude om geboren te mogen worden. Het oude zal bezwijken op de drempel van zijn zelf gegraven graf waarin het zich zal storten.

Procesfilosofie en het Antropoceen (en het onderscheid tussen procesfilosofie en systeemwetenschap)

Scheppen sluit ontscheppen niet uit. Massa-extinctie is een logisch gevolg van een snel veranderende planeet in toenemende overshoot. Waarin nu eenmaal onderspitten worden gedolven en de vraag is deze: hoe kunnen wij nu zo goed mogelijk ons onderspit delven? Zo zinvol mogelijk? De planeet heeft de fase waarin de mens gedoogd werd achter zich gelaten. Correctie dient te volgen terwijl we bij Godt niet meer weten tot welke Godt we ons zouden moeten richten. Laten we het maar zinvol bekijken: uitsterven met of zonder een Godt is niet nutteloos wanneer een goddelijke planeet dient te overleven. De weg naar uitsterving is geen weg waarvan we kunnen zeggen dat die nutteloos is en zinloosheid is wat dit betreft dus zinloos.