Overshoot van planetaire grenzen: we hebben er weet van, we kennen de gevaren, en tegelijk staan we er uiterst ambivalent tegenover en weten we het maar niet te keren.
De filosoof Plessner maakte duidelijk dat de mens, in tegenstelling tot de overige organismen, wordt gekenmerkt door een dubbelstructuur. In onze dubbelstructuur kijken wij over onze eigen schouder mee naar wat we aan het doen zijn en dat brengt onze typische antropo-ambivalentie (onze verlegenheid met de situatie) met zich mee. Het gedachtengoed van Plessner maakt momenteel weer opgang in verband met het denken over het Antropoceen.
Plessner gaf halverwege de vorige eeuw een wijsgerige antropologie en sociologie die daarbij behulpzaam kan zijn. De mens deelt met andere dieren een centrische organisatie, maar kent tevens wat P noemt een excentrische positionaliteit: hij leeft net als (andere) dieren vanuit zijn centrum, maar staat daar tegelijkertijd buiten.
Door deze afstand kan hij zichzelf, maar ook andere levende en nietlevende dingen objectiveren. “Waar de plant leeft en het dier zijn leven leeft en beleeft, daar leeft en beleeft de mens zijn leven niet alleen, maar beleeft hij ook nog zijn beleven.”
De mens is cognitief reflectief op basis van zijn voelende zelfervaring. Hierdoor kent de mens een zekere handelingsvrijheid, maar hij blijft “ondanks deze vrijheid gebonden aan een bestaan dat hem remt en waarmee hij moet vechten”.
Omdat de mens door zijn excentrische levensvorm anders dan het dier niet volkomen samenvalt met zichzelf, is de mens volgens P “constitutief thuisloos” en dient zich daarom een ‘thuis’ te scheppen. Dat betekent dat de mens kunstmatig van nature is. Waaruit volgt dat de mens dus ook dissipatief van nature is, zijn omgeving verbruikend.
Zo wordt de mens pas mens als hij zich materiële en immateriële sferen creëert. De Duitse filosoof Peter Sloterdijk zegt dat de mens leeft in sferen die hij zichzelf moet creëren: de mens is vóór alles een ‘sferen-bouwer’, want hij moet vorm geven aan de onmetelijkheid van de wereld. Hij omhult zich met sferen, materieel (een huis, kleding) en immaterieel (identificatie met een religie, een groep) om zich te beschermen tegen de anderen en tegen de wereld, maar ook om die wereld in het klein na te bootsen.
Die sferen kunnen zich (helaas) niet verengen tot enkel immateriële. Dit duidt wederom op de dissipativiteit van de mens: hij gebruikt en verbruikt materie en energie vanuit zijn omgeving: het aardsysteem.We zien dat dit – deze met het wezen van de mens samenhangende natuurlijke wetmatigheid - ons inmiddels in grote problemen heeft gebracht: planetaire overshoot.
De confronterende hardheid van dit overshootgegeven kunnen of mogen we volgens mij niet over het hoofd zien: wat eerder heilzaam was (of in ieder geval als zodanig werd ervaren en gezien), is nu in zijn tegendeel gekeerd. Het overshootprincipe kent zijn eigen natuurlijke wetmatigheden, met een lange en diepe geschiedenis in dit antropoceengeval. Die wetmatigheden zullen naar mijn mening moeten worden onderzocht en publiekelijk erkend en gepresenteerd worden. Als onontkoombaar behorende tot de realiteit, ondanks dat ze toch wel diffuus en multi-interpretabel zijn. En hetgeen dus ook felle emotie in het debat met zich meebrengt / zal brengen, gezien het achterliggende pystische aspect, betrekking hebbend op de verschillende mens- en wereldbeelden in samenhang met (eigen)belangen.
Ontdek hier inspirerende gedachten en reflecties over het Antropoceen, een tijdperk waarin de mens de grootste invloed heeft op de aarde. Laat je meevoeren in nieuwe inzichten en ideeën.
Wat kunnen we weten omtrent de toekomst in het licht van de Antropocene ontwikkelingen ten tijde van planetaire overshoot? Dit is: hoe stellig kunnen of mogen we daarover zijn? Dat hangt weliswaar samen met subjectieve interpretaties die gerelateerd zijn aan ieders mens- en wereldbeeld, maar er zijn desondanks toch wel kenmerken vast te stellen, wat betreft de aard en de oorzakelijkheid van de planetaire overshoot.
De originaliteit en bijdrage van de Franse filosoof Michel Henry (1922 – 2002) aan de fenomenologie ligt in zijn these van de dualiteit, de tweezijdigheid van het verschijnen, waarbij 'immanente affectiviteit' of 'leven' de 'eerste' en meer fundamentele vorm van het verschijnen aanduidt. De fenomenologie van Husserl was gericht op het intentionele naar de wereld uitstaande bewustzijn. Henry toont aan dat daar ‘iets’ aan voorafgaat, moet voorafgaan, om überhaupt intentioneel te kunnen zijn.
De historicus Dipesh Chakrabarty wijst er op dat er nu 2 geschiedenissen samenkomen, de 4,5 miljard jaar geo-geschiedenis van de planeet Aarde en de honderdduizenden jaren geschiedenis van de mens. De menselijke geschiedenis stond voorheen los van de natuurgeschiedenis, de natuur werd in het Holoceen gezien als cyclisch omkeerbaar, maar dat is nu niet meer het geval. Dit idee van het samenvallen van geschiedenissen kunnen we doortrekken naar de samenhang tussen de geschiedenis van mensendissipatie (GvMD) en de geschiedenis van de toekomst (GvdT). En we hebben we ook nog zoiets als de geschiedenis van het heden (GvH). Dan hebben we het over drie samenvallende geschiedenissen.
Ja, het is de mens die de Antropocene veranderingen nu veroorzaakt. Terwijl tegelijk geldt: de mens = (deel uitmakend van) natuur. Natuur volgens de definitie van Whitehead: wat in de aard der dingen gelegen is, ofwel zelfregulerende zelfgenererende Zelforganisatie waar de organismen aan meedoen en aan onderhevig zijn.
Er is, gezien de wereldwijde ontwikkelingen zoals het 'Trumpisme', nogal sprake van zowel realiteitsontkenning als ook wetenschapsontkenning op klimaat- en ecogebied.
De VS is hard op weg naar een burgeroorlog. Het is een kwestie van tijd. Als dat gebeurt zal dat als een olievlek zijn uitwerking hebben op de instabiliteit in de rest van de wereld, met ook financieel economische schokken, omdat de VS in ieder geval nu nog het meest invloedrijke machtigste land van de wereld is. De dollar is nog de wereldstandaardmunt. Het anti-democratisch ‘Trumpisme’ is in toenemende mate een wereldwijd verschijnsel. De internationale orde ligt al op zijn gat, maar bij een burgeroorlog helemaal.
Er worden de laatste tijd vaak parallellen getrokken tussen de huidige geopolitieke ontwikkelingen en die van 90 jaar geleden, de hitlerperiode. Er zullen vast overeenkomsten zijn, maar er is ook een groot dramatisch verontrustend verschil: de planetaire overshoot, die toen niet en nu wel aan de orde is.
De mens(heid) creëert zijn eigen rampen. Het is een optelsom van klimaatverandering, verlies van biodiversiteit, ontbossing, erosie, verdroging door landgebruik, verlies van zoetwatervoorraden, oceaanverzuring, verstoring van de stikstof- en fosforcycli, en chemische - en plasticvervuiling.
“Vorig jaar werd ook een nieuw record gevestigd voor de warmte-inhoud van de oceanen, waarbij de oceanen meer dan 90% van de warmte absorbeerden die werd vastgehouden door de toenemende concentraties broeikasgassen in de atmosfeer.” “In 2025 voegden de oceanen 39 keer meer warmte toe dan het totale jaarlijkse energieverbruik van de mensheid.” https://www.carbonbrief.org/state-of-the-climate-2025-in-top-three-hottest-years-on-record-as-ocean-heat-surges/
Wanneer we ons nog willen vastklampen aan optimisme, en/of aan hoop, en/of op kansen ten goede, en/of aan ‘dat kan je nu nog niet zeker weten’, en/of aan het idee van een ‘goed Antropoceen’ en/of aan positieve sociale tipping points, en/of aan tegenwicht willen bieden aan fatalistisme&doemdenken&stelligheid, en/of met verwijzingen naar eerdere sociale kantelpunten in het jaar des heren zus en zoveel, dan,
Het onderscheid tussen die twee is misschien wel te maken, specifiek in relatie tot het Antropoceen, dat we Antropoceen noemen (in brede zin bedoeld) omdat het radicaal onderscheidende kenmerken heeft t.o.v. het Holoceen, waaronder toenemende verstrengeling van op elkaar inwerkende leefsferen, die we ons al dan niet, meer of minder bewust zijn. Het verschil tussen naïef idealisme en realistisch idealisme, zou ik denken, is dat de naïeve idealist wellicht een dubbele ontkoppeling maakt in het denken:
Ik lees op NU.nl over de idiote toename van het stroomverbruik door AI: “Maar het stroomverbruik neemt nog sneller toe door elektrisch vervoer en verduurzaming van de industrie. Maar in die gevallen vervangen we fossiele brandstoffen door schonere elektriciteit en gaat het klimaat er juist op vooruit.”
Reactie plaatsen
Reacties