Welkom bij Antropoceen - reflecties

Antropocenica(5); Dooyeweerd, Latour en Whitehead op lijn gebracht

Dooyeweerd kan gebruikt worden voor analytische differentiatie (welke aspecten zijn in het spel?). Whitehead kan gebruikt worden voor proces en wording. Latour laat zien dat die aspecten nooit los bestaan maar altijd verstrengeld zijn in concrete netwerken. Modale aspecten functioneren niet als aparte lagen, maar als onderscheidbare dimensies binnen Latouriaanse netwerken, die zich procesmatig ontwikkelen (Whitehead). Dat levert een diagnostisch perspectief op het Antropoceen: gedifferentieerd, dynamisch én relationeel tegelijk.

Een methodologische insteek omtrent theorievorming en een diagnostisch instrument.

De in de lagere zijnsaspecten gefundeerde mystiektheorie als nuttige aanvulling op Antropoceentheorie

Waarom volgt het Antropoceentraject een bovenrationele logica? (met een Nederlands voorbeeld)

Wanneer we het Antropoceen beschouwen moeten we beoordelen wat realistisch is en wat naïef. We moeten kijken naar patronen, structuren, dynamiek, wetmatigheden. Het is precies de procesfilosofie die nu sterk overeenkomt met wat er gaande is. De procesfilosofie is daarmee een ontologie die het ontische zo goed mogelijk kan beoordelen. Het gaat om krachten en krachtsverhoudingen. We weten intuïtief dat dezen nu aan het verschuiven zijn. Dat maakt de procesfilosofie tot een diagnostisch instrument. En dat instrument staat niet haaks op die van Dooyeweerd. Integendeel: de werkelijkheid is een verstrengeld-gelaagde temporaliteit als Werking, als Wording. Het is  de gelaagde actualisatie uit de actueel vigerende mogelijkheden. Wellicht valt zo 'Dooyeweerd' en 'Whitehead' te combineren als één diagnostisch instrument.

Onze basis is ontisch, ofwel het zijnde. Het is de volle concrete werkelijkheid waar niets van geabstraheerd is. ‘Niets van geabstraheerd’ wil dan zeggen: de erkenning dat de werkelijkheid gelaagd is in zijnsaspecten, van de onderste/eerdere/lagere natuurgerelateerde, tot de bovenste/latere/hogere cultuurgerelateerde. Maar wat is ‘hogere’ als die hogere juist afhankelijk zijn van de lagere. Waar ligt dan de macht, die onder Antropocene omstandigheden gezien kan worden als overmacht?

Het procesdenken zoals bij o.a. taoïsme en Whitehead benadrukt het holistische idee dat alles in wezen één is. Zo is ook de scheiding tussen ‘ik’ en ‘de wereld’ uiteindelijk een illusie. En proces impliceert opvolgingsrelatie. Dit betekent voor de Dooyeweerdse aspecten dat dezen zowel in de Zelfheid (Ikheid, ‘Ik-Gij’-relatie bij Buber) als ook in de wereld kenbaar zijn. Opvolgingsrelatie is: we zijn elk moment met z’n tweeën: de ‘Oervader’ brengt het ‘Oerkind’ voort. Hier hoeft geen God aan te passen te komen, het is innerlijke immanente werkelijkheid, het is mystiek voor goddelozen. We zijn een tijdbloem die voor haar bloei desalniettemin juist ook afhankelijk is van de lagere aspecten.

Het grondmotief van een gelaagde ontologie.

De Antropocene bedding

Begin mei 2026 wordt er een jaarlijke bijeenkomst georganiseerd van Europese aardwetenschappers. Deze keer gaat het voor een groot deel over het Antropoceen. Een programma-onderdeel over veerkracht betreft het volgende: ITS4.20/CL0.23 | PICO / Hoe bouw je veerkracht op? Kwantitatieve en kwalitatieve benaderingen om regionale veerkracht te begrijpen en te versterken, zodat we beter bestand zijn tegen de gevolgen van klimaatverandering.

Ontologische beelden, ofwel vooronderstellingen, gelden voor iedereen. We ontkomen er niet aan. Het start niet bij het logisch-analytisch aspect. En het doet sterk mee in de beschouwing op klimaatverandering dat een onderdeel is van alle Antropocene verandering. Ze zijn meestal impliciet en dat zien we terug in discussies. Het is (dus) wel handig als ze daar waar mogelijk iets explicieter worden gemaakt. Dan zien we ook waar de meningsverschillen op gebasseerd zijn. Dat gaat nameijk veel verder en dieper dan het argumentistisch redeneren. Dus lijkt mij de vraag toch wel interessant: