Welkom bij Antropoceen - reflecties

De Wil van de creatieve zelforganiserende evolutie overstijgt, uiteraard zouden wij kunnen zeggen, de wil van de daaraan onderhevige soorten. Het mensdier is onderhevig aan deze irrationele logica van Overmacht, die vooral tot uiting komt in tijden van toenemende planetaire overshoot. Van logica hadden wij de laatste eeuwen bedacht dat deze rationeel moest zijn – het bleek een illusie, een waanidee. Het besef van de overmacht van irrationele krachten zal door de Antropocene ontwikkelingen opnieuw doordringen en het betekent niets minder dan een metafysische omwenteling voor de verwetenschappelijkte mens met zijn geloof in maakbaarheid en beheersbaarheid.  Wil iemand nog het idee van vooruitgang aanbidden, dan bidt hij tegen overmachtige irrationele logica in. In feite aanbidt hij daarmee de bespoediging van het uitsterven van de mens. Dat is een goede aanbidding: de planeet zal er van opknappen.

Het leven is niet uit te houden bij mensen die nog illusies in voorraad hebben, de mensheid zal het niet lang meer maken. Door uitputting van de aarde bedreigd zal hij voor zijn uitzonderlijke carrière moeten boeten - een carrière van niets minder dan meer, meer, meer en ook zijn aftocht wordt niets minder dan meer, meer, meer: meer ellende, meer wanhoop, meer desillusies. Met minder zal de mens gezien hoe hij in elkaar steekt nooit genoegen nemen dus de kadavers zullen zich vermeerderen.

Er bestaat een soort die zijn missie al lang en breed heeft volbracht: destructie tot voorbij de planetaire grenzen. Nu volgt nog slechts de uitwerking van deze missie. Het is een soort waarmee het afgelopen is, een soort die enkel nog zijn leugens en overige hoofdzonden herkauwd. Zijn ‘oude glorie’ drukt zwaar, te zwaar. Zijn huurcontract met deze planeet zal nu door de laatste moeten worden opgezegd, uitgewoond als dat ie is. De ontbinding zal meer dan enkel het juridische aspect van het contract betreffen. De ontbinding zal totaal zijn.

Welke nieuwe vaardigheden moeten wij ons nu eigen maken in tijden van doem? Die der onverschilligheid? Der kortzichtigheid? Het beeld der zelfvernietiging? Welke vaardigheden moet God zich eigen maken? Dezelfde? Onze generatie van babyboomers behoorde nog tot de generatie die zich het beeld van Vooruitgang eigen kon maken. Dat kan nu niet meer – oude beelden vervliegen, nieuwe doemen op. Doemen op, ja, want het is doem en niets anders dan dat. We beschikken niet meer over het redmiddel van het geloof in maakbaarheid en beheersbaarheid, een idee, een waanidee waar we ons zo gretig aan konden vastklampen. We zijn een uit de hand gelopen soort die zich andere ideeën eigen zal moeten maken, andere beelden. Met welke voorstellingen valt te leven in de wetenschap dat ons lot bezegeld is? In het licht van het Antropoceen ontkomt een waarachtige filosofie niet aan de begrippen ‘verval’, ‘instorting’, ‘ondergang’, ‘massa-extinctie’; ons voor te stellen op evolutionaire tijdschalen. Holocene denkbeelden over neergang en opgang van beschavingen moeten als passé worden beschouwd. Neergang: ja; opgang: nee. Niet op menselijke tijdschalen. Dit betekent een fysisch-metafysische omwenteling waar sommigen inmiddels vertrouwd mee zullen zijn. Die sommigen zien de consequenties in van de toenemende natuur-cultuurverstrengeling, de onomkeerbare spanningsopbouw, de verhardende conditionering. De vaardigheid van ons voorstellingsvermogen zal realistisch gezien niet meer van paradijselijke of utopische of idealistische aard kunnen zijn. Realistisch gezien zal het zich de bovengenoemde begrippen en bijbehorende denkbeelden eigen moeten maken. Realistisch gezien is het de vraag of de mens daartoe in staat is. Het is zelfs de vraag of God daartoe in staat is. Het is een spagaat van heb ik jou daar, een mensonmogelijke, een godsonmogelijke. Moeten we ons dan maar de vaardigheid zien eigen te maken van het 'blijven-dromen-tegen-beter-weten-in' ?

De wens tot vooruitgang is logisch en in deze Antropocene tijden is die logica tegelijk het onrecht dat iedere generatie de volgende aandoet. Vooruitgang is rap gekeerd in zijn tegendeel. Meewerkend aan hun eigen ondergang wensen zij die in overvloed leven hun succesvolle leven voort te zetten. Is dit zot of is dit gewoon ‘hoe het werkt’? Hoe evolutionaire processen werken in de lange geschiedenis naar en voorbij planetaire overshoot? Is dit logisch? De vraag stellen is haar beantwoorden: ja, ook irrationele logica kent zijn eigen logica en is eigenlijk zo logisch dat zij, bij het juiste inzicht ervan, diep ontroert. Voor sommigen te ontroerend misschien, zij willen juist rebelleren tegen uitsterving - en we moeten inderdaad ook niet te snel uitsterven. Want wie  Grootse Tragiek wil meemaken – en dat voorrecht hebben wij – zal toch nog even moeten blijven voortleven in dit welriekend rottingsproces, in deze geparfumeerde lijklucht.

Het is een typerend kenmerk van instortende samenlevingen dat zij zich uit alle macht vastklampen aan een verward en verhardend mengsel van geloofsovertuigingen, dogma’s, doctrines en wereldbeelden – precies wat we ook nu weer kunnen vaststellen bij de huidige structurele neergang:  een metafysische Geest der Verwarring van heb ik jou daar. Uiteindelijk zal de huidige Verwarring, die niet alleen metafysisch, maar fysisch-metafysisch van aard is, een nieuwe kijk op geschiedenis en evolutie moeten opleveren, een nieuw paradigma – onder de voorwaarde dat er dan überhaupt nog wezens zijn die een kijk op geschiedenis en evolutie kunnen hebben. Zoals we zien bestaat het mengsel uit aan elkaar tegengestelde elementen en vertaald het zich naar polarisatie en cultuuroorlogen. Deze sociotische spanningsopbouw, die niet meer los gezien kan worden van de ecotische spanningsopbouw door de toenemende overschrijdingen van planetaire grenzen, zal zich moeten ontladen en dat gebeurt schoksgewijs. Sociotische ontlading en instortende rijken: het heeft zich vaak genoeg voorgedaan in de mensengeschiedenis. En toch is er nu sprake van complete nieuwigheid precies door het samengaan met de structurele ecotische spanningsopbouw op een planeet in overshoot. De sociotische ontladingen, bijvoorbeeld in de vorm van revoluties, lossen deze keer niets op, vanwege de blijvende structurele ecotische neergang. Het is onbekend terrein waarin we terecht zij gekomen, met ruimtelijke en temporele schalen van ongekend formaat. Daarom gaat elke vergelijking met eerdere maatschappelijke instortingen mank. Herstel zal niet kunnen plaatsvinden binnen menselijke tijdschalen. De ontwikkelingen zijn zo stellig dat we een tabel van Definitieve Teloorgangen kunnen opstellen zoals er ooit tien geboden zijn opgesteld en zoals Luther zijn stellingen en een kerkdeur spijkerde.

Hoe overleeft de mensheid de komende marteldood? Nee, dat is de verkeerde vraag: hoe kan de mensheid – voor zover mogelijk, en alles is betrekkelijk, zelfs de manier van sterven, zelfs de manier van uitsterven – zo goed mogelijk sterven aan de komende marteldood? Klimaatverandering zal, tezamen met de andere zes overschreden planetaire grenzen, met toewijding de functie van beul vervullen. Een langzame beul. Een beul is ook maar een beul, een ambtenaar in functie zullen we maar zeggen, wat kan hij eraan doen? Het betere sterven zal onder de leiding staan van een geologisch tijdperk, en een toegewijde ambtenaar zal daar vast een positieve bijdrage aan kunnen leveren.

Het leven van een rechtopganger, een naakte onbehuisde onbehaarde rechtopganger met zelfbewustzijn, is per definitie suboptimaal. Behalve dat deze natuurkundig onaangepaste soort de  wetten van de zwaartekracht tart, heeft hij uiteindelijk geen bestaansrecht meer bij zoveel woekering als onkruid, bij zoveel planetaire schade. En bij het verval van bestaansrecht, vervallen uiteraard ook alle andere mensenrechten waarop hij aanspraak dacht te maken. Het is natuurlijk redelijk voor de evolutie om inmiddels bij deze uit de hand loperij tegen de mens te zijn met zijn ziekmakende grappen en grollen. Net zo redelijk als het is voor witte bloedlichaampjes om tegen viruscellen te zijn. De mens als parasiet, als virus, als bacterie. De vernietigingsdrift ligt kennelijk zo diep in ons verankerd dat niemand er in slaagt om deze te vernietigen. Deze drift maakt daarmee deel uit van de menselijke constitutie. Let wel, gedoemd zijn is uitverkoren zijn en uitverkoren zijn is gedoemd zijn, daar zijn religieuze voorbeelden van, met martelaarschap als goddelijke uitverkiezing. Wij, hier en nu, zijn uitverkoren tot het bijwonen van een uniek stukje planetaire geschiedenis. Wat we meemaken is niets minder dan een kosmische (sommigen zeggen: komische) botsing tussen de verlangens van een soort en die van de planeet zelf. Best wel bijzonder om mee te mogen maken, deze toeristische attractie. Eerder wordt de mens door de planetaire problemen opgelost dan dat hij de problemen van de planeet oplost. 

De mens centraal stellen, ofwel antropocentrisme. Dit paradigma, dit denkbeeld zal ons op onze wenken bedienen: we staan centraal in het causale verband van het feest der uitsterving. De ratio centraal stellen, de wetenschap, ook daar zijn wij in gaan uitblinken de laatste eeuwen. Dankzij die wetenschappelijke taal hebben we het formidabele vermogen bemachtigd om te kunnen zeggen: de mens zal statistisch significant worden gedecimeerd. Probabilistisch gezien is het allemaal geen kattenpis, wanneer we mediaan en percentiel in ogenschouw nemen. In het jargon van de dynamiek van positieve en negatieve feedbackloops met hun tipping points en equifinaliteiten wordt ons een systeemwereld geopenbaard waar je u tegen kan zeggen. Het nadeel is alleen dat je er een standaardafwijking van krijgt die correleert met de modus van de regressie. Ellende en lijden kan er zo moeilijk in worden uitgedrukt.

De mens is de oorzaak van de planetaire overshoot en het overkomt hem. Het is een spanningsveld van verantwoordelijkheid en overmacht. Wat zich voltrekt, voltrekt zich dankzij en ondanks de mens. Deze dubbele positionaliteit van de mens heeft geleid tot de spagaat waarin we nu verkeren. Een goed uitgevoerde spagaat is een acrobatisch kunstje van uitmuntend niveau die van de jury een hoge kwalificering krijgt. Zo moesten we onze ondergang maar zien.

Ik kreeg een pushbericht. Van wie? Van de Godt zullen we maar zeggen, Hij die ons doen en laten ziet en ons ten diepste doorgrond. Al mijn hoofdzonden werden genoemd, mijn valse pretenties, mijn tekortkomingen, mijn obsessies, mijn blinde vlekken, mijn onmatigheid, mijn energieverbruik, mijn vervuilingscoëfficiënt. Wat een helderziendheid, wat een nauwkeurigheid, wat een rake observaties! Ik moest het me niet al te persoonlijk aantrekken, zo stond er bij vermeld. Het was gewoon menselijk, een gemiddelde diagnose van de gemiddelde mens zullen we maar zeggen. Waren er verzachtende omstandigheden? Ja, die waren er, dat wil zeggen die waren er. Die waren er geweest in redelijk leefbare tijden, in tijden die passé zijn. Nu kunnen we ons die omissies niet meer veroorloven, in tijden van planetaire overshoot. We zouden een hoge mate van heiligheid moeten bereiken en diepe ascese moeten betrachten tot op de bodem van onze verlangens, kortom: een godsonmogelijke opdracht. We riepen de afzender van het pushbericht aan voor hulp en bijstand, maar Hij bood geen inzicht en geen uitzicht. Hij had geen oplossing zei ie. Hij had gewoon op de knop ‘verzenden’ gedrukt en daarmee zijn eindverantwoordelijkheid als beëindigd beschouwd. 

De tijd aanvoelen, dat wil zeggen: dit gedoemde Fuiktijdperk in de bek kijken, met een gebit waar een rechtgeaarde krokodil nog een puntje aan kan zuigen – en er toch niet aan kapot gaan, nog niet, niet op voorhand sterven van angst. Dat kan alleen, zou ik denken, wanneer men op vergevorderde leeftijd is, op sterven na dood, en dood voordat de megakaken van deze superkrokodil dichtslaan. Een dergelijke vergevorderde moet natuurlijk wel het nodige mededogen voelen voor al degenen die niet aan deze criteria voldoen.