Welkom bij Antropoceen - reflecties

De mens centraal stellen, ofwel antropocentrisme. Dit paradigma, dit denkbeeld zal ons op onze wenken bedienen: we staan centraal in het causale verband van het feest der uitsterving. De ratio centraal stellen, de wetenschap, ook daar zijn wij in gaan uitblinken de laatste eeuwen. Dankzij die wetenschappelijke taal hebben we het formidabele vermogen bemachtigd om te kunnen zeggen: de mens zal statistisch significant worden gedecimeerd. Probabilistisch gezien is het allemaal geen kattenpis, wanneer we mediaan en percentiel in ogenschouw nemen. In het jargon van de dynamiek van positieve en negatieve feedbackloops met hun tipping points en equifinaliteiten wordt ons een systeemwereld geopenbaard waar je u tegen kan zeggen. Het nadeel is alleen dat je er een standaardafwijking van krijgt die correleert met de modus van de regressie. Ellende en lijden kan er zo moeilijk in worden uitgedrukt.

De mens is de oorzaak van de planetaire overshoot en het overkomt hem. Het is een spanningsveld van verantwoordelijkheid en overmacht. Wat zich voltrekt, voltrekt zich dankzij en ondanks de mens. Deze dubbele positionaliteit van de mens heeft geleid tot de spagaat waarin we nu verkeren. Een goed uitgevoerde spagaat is een acrobatisch kunstje van uitmuntend niveau die van de jury een hoge kwalificering krijgt. Zo moesten we onze ondergang maar zien.

Ik kreeg een pushbericht. Van wie? Van de Godt zullen we maar zeggen, Hij die ons doen en laten ziet en ons ten diepste doorgrond. Al mijn hoofdzonden werden genoemd, mijn valse pretenties, mijn tekortkomingen, mijn obsessies, mijn blinde vlekken, mijn onmatigheid, mijn energieverbruik, mijn vervuilingscoëfficiënt. Wat een helderziendheid, wat een nauwkeurigheid, wat een rake observaties! Ik moest het me niet al te persoonlijk aantrekken, zo stond er bij vermeld. Het was gewoon menselijk, een gemiddelde diagnose van de gemiddelde mens zullen we maar zeggen. Waren er verzachtende omstandigheden? Ja, die waren er, dat wil zeggen die waren er. Die waren er geweest in redelijk leefbare tijden, in tijden die passé zijn. Nu kunnen we ons die omissies niet meer veroorloven, in tijden van planetaire overshoot. We zouden een hoge mate van heiligheid moeten bereiken en diepe ascese moeten betrachten tot op de bodem van onze verlangens, kortom: een godsonmogelijke opdracht. We riepen de afzender van het pushbericht aan voor hulp en bijstand, maar Hij bood geen inzicht en geen uitzicht. Hij had geen oplossing zei ie. Hij had gewoon op de knop ‘verzenden’ gedrukt en daarmee zijn eindverantwoordelijkheid als beëindigd beschouwd. 

De tijd aanvoelen, dat wil zeggen: dit gedoemde Fuiktijdperk in de bek kijken, met een gebit waar een rechtgeaarde krokodil nog een puntje aan kan zuigen – en er toch niet aan kapot gaan, nog niet, niet op voorhand sterven van angst. Dat kan alleen, zou ik denken, wanneer men op vergevorderde leeftijd is, op sterven na dood, en dood voordat de megakaken van deze superkrokodil dichtslaan. Een dergelijke vergevorderde moet natuurlijk wel het nodige mededogen voelen voor al degenen die niet aan deze criteria voldoen.

Een volgende metafysische omwenteling in de wonderlijke geschiedenis van de mensheid is in de maak en de omwenteling zal Shakespeariaans zijn: to be or not to be. We hebben het uiteraard over het Antropoceen, een nieuw tijdperk dat andere illusies, andere denkbeelden vereist. Maar is het deze keer wel een ‘question’? Of is het eerder een ‘answer’ – gelegen in de laatste drie woorden van deze beroemde uitspraak – op onze fundamenteel onhoudbare situatie? Een antwoord dat deze keer behalve een metafysische, tegelijk een fysisch-biotische omwenteling zal zijn. Men kan niet alleen meer zo makkelijk van God veranderen, men zal tegelijk door de Godheid die onze bedding is, worden uitgeschakeld. Het heden is vluchtig maar overduidelijk werkzaam in verwoestende richting en doet de goddelijke levensondersteunende bedding veranderen. Het verleden, het Holoceen, hebben we om zeep geholpen en toch is het – door zijn technologie bijvoorbeeld – nog voortlevend in het heden, dat er gebruik van maakt door er op voort te bouwen. Het is onhoudbaar en tesamen, heden en verleden, drukken ze hun loodzware stempel op de onleefbaar wordende Antropocene toekomst. Kunnen we dat zo zeggen? Ik bedoel: kunnen we die toekomst dan  kennen? Onder het huidige gesternte van reeds opgebouwde en zich nog steeds opbouwende planetaire overshoot in grote lijnen best wel. Dit huidige gesternte, met zijn onomkeerbare spanningsopbouw, zij om een zekere reden geprezen, namelijk dat zij ons de toekomst openbaart! Zekerheid geeft rust, toch? Tel daarbij op enige minimale basiskennis omtrent de aard van de mens en we hoeven niet in de illusies te blijven geloven waarin we geloofden. De illusies, de goddelijke illusies die functioneerden als bezwerende rituelen, als kalmerende dogma’s, als zingevende overtuigingen. Die metafysisch functioneerden, omdat we op die manier wisten om te gaan met de menseigen basale onzekerheden, angsten en kwetsbaarheid van het bestaan. Waarmee we onszelf hoop creëerden, hoop van existentiële betekenis. Hoop, wat een mooi product. Is het nog ergens verkrijgbaar? En tegen welke prijs? Waaraan kunnen wij ons nog vastklampen? We klampten ons in duisternis vast aan het licht, in wanhoop aan hoop, ze hoorden onlosmakelijk bij elkaar. Heeft het zin om nog te wanhopen wanneer er geen hoop meer is? Massa-extinctie is fysisch-biotisch, maar bij de mens komt er nog iets meer bij kijken. Kunnen we spreken van een meta-metafysische omwenteling gezien zijn sinds mensentijden ongekende en onomkeerbare aard?

De ondergang, het is de ondergang, met stip op nummer één. Die zal ons toch hopelijk niet ontglippen zoals de liefde ons ontglipt? Het zal ons toch niet gebeuren dat we in het eerste net zo ontoereikend worden als in het tweede? De dino had niet eens handen, hij was daarom ook niet bij machte zijn ondergang over zichzelf afgeroepen. Toch een verschilletje met nu. We moesten het maar romantisch benaderen en poëtisch beschrijven: de mens, die zot met al zijn handigheid, ontmoet des dino’s lot, het lot van het gebod der eeuwige verdwenenheid.

Nog even geduld en dan komt het moment dat niets meer mogelijk zal zijn, het moment waarop de mensheid, door zichzelf in het nauw gedreven, in geen enkele richting nog een verlossende stap zal kunnen zetten. In grote lijnen kunnen we ons dit unieke, glorieuze en onontkoombare tafereel wel voor de geest halen, de details, de symptomen worden ons immers iedere dag voorgeschoteld. De mensheid hoeft echt niet bang te zijn dit tafereel, ofwel dit feestje van de evolutie, binnenkort te moeten missen.

De Dood als reddende engel, dat wordt zijn collectieve en ook nuttige functie voor de soorten, voor de mens, voor al de exemplaren die geen voorliefde of talent hebben voor duurzame bittere ellende. De mensheid heeft geploeterd, gezwoegd, in het zweet des aanzijns heeft hij zijn tranen geplengd, het was me het geschiedenisje wel. En voor al degenen die juist wel de gave van de voorliefde voor ellenlange ellende hebben, zonder enige stervenslust, zonder de genade ervan, moet uitsterving een klap in het gezicht zijn. Een klap weliswaar die hij zichzelf heeft gegeven.

In het paradijs wierpen de dingen en de wezens nog geen schaduw over de wereld en het leven. Het lam sliep met de leeuw en de vos met de kip. Niets was door het Kwaad aangetast, koorts greep niet om zich heen. De inzichten in die tijd waren de enige ware en alle wezens badderden en spetterden in de weldadigheid van de echte waarheid. Nu, na vele dwaaltochten, zondevallen en zweet des aanschijns is er nog steeds waarheid: de waarheid van voorafschaduwing, van keerzijden, van verplettering, van vertrokken gezichten, van verkrampingen, van bloed, zweet en verzet tegen de keerzijden. De metafysische leegte van de huidige tijd vermenigvuldigt zich met de fysische leegte van de maag, honger vermengt zich met zinloosheid, de ontheemden zwerven over de wereld en de waarheden van nu zijn op steeds wankelere fundamenten gebouwd. Ons enige fundament is nu de zekerheid van toenemend onheil. Het voor de mens onoplosbare wordt de oplossing. Ook verdwijnen is een vorm van heil.

Zoals alleen de mens dat kan: van een mug een olifant maken. Wat een scheppende kracht toch! Het vermogen tot het vernietigen van slechts een planeetje valt erbij in het niet. Die scheppende kracht heeft ie te danken aan het gegeven dat ie niet niets kan doen. Die kunst is eerder aan de koe en het luipaard gegeven. De mens is het rusteloze dier bij uitstek, een bezige aap. Daarmee wist hij de wereld te veroveren en zie toch met welk succes. Hoe geweldig, hoe meer dan geweldig, hoe meer dan weldadig gewelddadig!

De mens ontwikkelde het talent om zich het Kwaad eigen te maken. En daarmee zijn ervaringen te verrijken, wat een rijkdom. Het rijk der beproevingen, der demonen, de strijd met zichzelf – wie had dit willen missen? O ja, de rijkdom van het vermogen om de aarde te vernietigen niet te vergeten. Het meemaken van de totale ondergang is ook een goede reden om oud te willen worden.

Onvoorstelbaar toch hoe de mens zijn eigen ondergang versnelt. Maar misschien is versnellen wel beter dan vertragen, het verkort het rekken van de periode van smerige ellende. Laten we het maar positief bekijken en onder de categorieën van ‘vieren’ en ‘genieten’ plaatsen. De mens viert zijn ondergangsfeestje met consumeren, vliegen, cruises en wat dies meer zij. Het valt echter te begrijpen dat we de wederkomkomst van de Messias niet meer hoeven te verwachten. Hij zit met Zijn handen in het haar bij de pakken neder depressief te wezen. Hoe in de naam van zijn Vader moet Hij het aanpakken om de ondergang nog te keren?