Welkom bij Antropoceen - reflecties

Stelling A. De huidige Antropocene ontwikkeling is een machtig samengaan van miljoenen jaren evolutionaire bronoorzakelijkheid, evolutionaire wetmatigheden van samenwerking&concurrentie, het wezen van de mens, natuurcultuurverstrengeling en planetaire overshoot. Door dit samengaan krijgt het verdere verloop een steeds meer determinerend karakter.

De afbraak van het menselijk samenwerkingspotentieel

Intuïtieve kennis is een vorm van weten die ontstaat via ervaring, lichamelijkheid, affect en directe betrokkenheid bij de wereld. Juist in het Antropoceen kan intuïtieve kennis een nieuwe betekenis krijgen, als aanvulling op de hardcore wetenschap, data, modellen en statistiek. Intuïtie kan signalen en patronen oppikken.

Het contrast tussen Holoceen en Antropoceen zo scherp mogelijk gesteld

We zien een interessante link tussen het gedachtengoed van de afgelopen zaterdag 14 maart overleden socioloog-filosoof Jürgen Habermas en het Antropoceen. Wetenschap, politiek en samenleving moeten samenwerken om planetaire grenzen te respecteren; transdisciplinair onderzoek betrekt ook maatschappelijke actoren buiten de academie.

De zichtbare Antropocene ontwikkelingen duiden op een toekomst die ontwrichtend zal blijken te zijn. Het wordt een tijdperk van ecologische en sociale erosie met schoksgewijze instortingen van levensondersteunende structuren. De lange duur ervan zal ongekend zijn op bovenmenselijke tijdschalen. De keten van oorzaken en gevolgen kennen hun logica, het is geen reeks van toevallige mislukkingen, maar het resultaat van een aantal structurele oorzaken. Waardoor en aan de hand waarvan een Antropoceentheorie kan worden opgesteld.

- de Antropocene dreiging is grensoverschrijdend en gemeenschappelijk op mondiaal niveau

We kunnen de actuele verstoring door de oorlog met Iran zien in het perspectief van onze enorme energie-afhankelijkheid en de toenemende planetaire overshoot. Die trends doen zich voor op planetaire schaal, met een ongekende snelheid, met extreme systeemcomplexiteit, in natuurcultuurverstrengeling, met onomkeerbaarheid, met geopolitieke chaos.Deze zoveelste energiecrisis toont ons dat we onszelf al eeuwen geleden op een traject gezet hebben waar we nu in belangrijke mate aan gebonden blijken te zijn. De trends gaan structureel de verkeerde kant op en we hebben te maken met zelfversterkende effecten. Naast energieverslaving hebben we te maken met nog een hele trits aan inelkaar grijpende multimegaproblemen. Het is één al onzekerheid en tegenstellingen. Daarom ook worden overheden steeds weer overvallen zoals we nu zien bij alweer de zoveelste energiecrisis.Wat hebben we geleerd van eerdere energiecrises? Idem corona, idem kredietcrisis.

De huidige verstoring door de oorlog met Iran en afsluiting van de straat van Hormus zou nog weleens een kleine kunnen blijken te zijn. De wereld wordt steeds turbulenter en er zijn maar vijf zeestraten op de wereld waar het grootste deel van alle olie- en gastransport doorheen moet. Nu is er een verstoring in één zeestraat. Het kan zomaar gebeuren dat er ergens anders nog een verstoring bovenop komt. De wereldwijde energie-afhankelijkheid is veel te groot, en het energieverbruik neemt nog steeds toe. (AI, airco’s, tel maar op). Gasveld Groningen lost dat niet op; we moeten ook niet alles van de overheid verwachten.

Het Antropoceen  kan worden gezien als een multi-aspectueel ontwrichtingsproces. We kunnen een aantal onderling verbonden fundamentele zijnsaspecten (naar de modale aspectenleer van de filosoof Herman Dooyeweerd) op een rijtje zetten en dezen betrekken op de Antropocene ontwikkeling.

Het actuele keuzeverloop is wezenlijk, want medebepalend voor toekomstig keuzeverloop. ‘Keuzeverloop’ wordt in de procesfilosofie van Whitehead breed zien: het zijn niet alleen de mensen- of cultuurlijke keuzes, het stijgt daarbovenuit. De gebeurens (actual occasions) zelf maken keuzes uit het actueel vigerende potentieveld. Gebeurtenissen worden naast een fysieke pool gekenmerkt door een mentale pool op basis waarvan dit kan gebeuren.

Procesfilosofie maakt aannemelijk dat er een immanent goddelijk Streven is. Het gebeurende gebeurt niet willekeurig. Dit impliceert dat de toekomstige gebeurtenissen  min of meer gebonden zijn aan het reeds gerealiseerde, in een oscillerende verhouding van determinisme en vrijheid, die niet van elkaar losgekoppeld kunnen worden. Ultieme harmonie wordt naar de aard der processen nooit bereikt, omdat het een oscillerende kwestie is van yin en yang, die onlosmakelijk aan elkaar gebonden zijn. Zo zou je kunnen stellen dat entropie per definitie nooit zonder negentropie is, de verhoudingen kunnen veranderen, maar de ene kan de andere niet verwoesten. Hetgeen pleit voor de immanentie van goddelijk te noemen want onverwoestbare diepste relationele structuur. Daar is geen zogenaamde bovennatuur voor nodig.