Welkom bij Antropoceen - reflecties

Wie een nieuw tijdperk bewust wil binnentreden, bijvoorbeeld zoals heden ten dage het tijdperk van het Grote Vergaan, die zal dit avontuur moeten omarmen en verwelkomen, er valt toch niet aan te ontkomen. Het Grote Vergaan is een vorm van avontuurlijk toerisme, bij welk reisbureau kunnen we deze reis het beste boeken? Welke reisorganisatie biedt het beste comfort, de meeste service met de meeste sterren en toch voor niet al te duur? Welke boekingsvoorwaarden zijn het meest gunstig? Als eerste lijkt mij: geboren zijn precies in deze tijd, niet daarvoor toen de problematiek van planetaire overshoot nog niet speelde; en ook niet daarna ten tijde dat de mensheid is uitgestorven. Als tweede voorwaarde: persoonlijk nog net niet gestorven zijn. Als derde: zich van dit alles in ruime mate bewust zijn. Zo kan men deze reis het beste genieten.

Je hebt halve en hele kadavers en het zijn de halve kadavers, zij die nog niet koud zijn en nog gebukt gaan, moeten gaan onder de zorgen, de pijnen, de ellende van het vlees, van het bloed. Zij zijn de lijdenden bij uitstek, omdat ze, eenmaal als mens geboren, die opperste, meest dwaze staat van zijn nog niet ontstegen zijn, omdat ze nog moeten worden ingepalmd door de tijdloosheid, nog moeten worden opgeslokt door het Grote Niets, de genade ervan ontvangend. En toch wensen we die genade zo lang mogelijk uit te stellen, welk een zotheid. Wij zijn het, wij zijn die uitverkorenen, wij zijn die halve kadavers, die karkassen van de toekomst. De rottenis druipt reeds van onze botten, struikelend, horende doof, ziende blind, tegenstribbelend tegen de dood. Steeds weer wensen we de lange route te nemen, de meest inefficiënte, de meest ineffectieve, de domste omweg in plaats van de slimste, de kortste, kortom de zelfmoord. Zelfmoord is niet fijn en kan eenvoudig voorkomen worden. De beste route, de meest ethische ook, is immers de route van het niet-geboren zijn. Het Paradijs, die Hof van Eden verwerd tot een doolhof, tot een stervenshof, en toch wensten we de uiteindelijke genade nog zo lang mogelijk te ontlopen, willens en wetens tegen wil en dank nog zo lang mogelijk te dolen, als wandelende skeletten, als fantomen, verlangend naar bevrediging die onmiddellijk weer gevolgd werd door onvrede, door onrust, door gebrek, door wanhoop. Het heeft de planeet gebracht tot de staat waarin hij nu verkeert, de staat van ontbinding. Het tijdperk van skelettepret is onontkoombaar aangebroken.

De toekomst? Er is op z’n minst een schaduw van toekomst. Die zich vooruitwerpt, die over ons geworpen wordt, een lange arm die zich uitstrekt over de verworpene der aarde, de soort die verderfelijkheid en doem tot het maximum wist te cultiveren. De verworpene die principes en dogma’s had verkondigd dat het een aard had en kwistig dweepzieke dwaasheden had aangeprezen en energiek had uitgevoerd. Deze verworpene wilde zich van zijn ketenen bevrijden en daarvoor in de plaats heeft hij zichzelf in de boeien geslagen (WorldOvershootDay dit jaar: 30 juli). Hij zal aan de wereld een verschroeiende herinnering nalaten als souvenir en zijn graf zal niet gegraven kunnen worden bij gebrek aan grafdelvers, - ook al uitgestorven. Zijn botten zullen rusten op woestijngrond of wegspoelen in diepe zeeën, zijn toekomstige opvolger zal ze de komende miljoenen jaren niet kunnen vinden om er de juiste conclusies uit te kunnen trekken van wat zich ooit heeft afgespeeld in het Antropoceen. Die opvolger kan immers nog lang niet in de verf worden gezet bij zoveel vernietiging, vervuiling, verkrachting van aardse leefbaarheid. En zo krimpt en kronkelt het ons bekende onderkruipsel zich dol in een ongekende fysisch-metafysische omwenteling, met ongekende angstproporties , in ongekende kadaverhoeveelheden, van verloochening naar verloochening. Hij kan geen wezen van vlees en bloed meer zijn, toegevoegd als hij wordt aan het verdwenen ooit-eens-geweest-zijnde, losgescheurd van de wijzers van de tijd.

Wat moet de mens die van zichzelf houdt aan met een tijdperk dat hem kwijt wil? Al wat leeft heeft zichzelf lief – waar komt anders de angst vandaan? Waarom weigeren we het verdwijnproces terwijl we dat tegelijk zelf aan het bevorderen zijn? Vraag de evolutionaire wetmatigheden naar dit raadsel en de evolutie zal op haar kenmerkende eigen wijze antwoorden zoals zij dit antwoord in praktijk brengt bij de konijnen- en eendenkrooscyclus. Positieve feedback, negatieve feedback – beide zijn haar even lief voor haar eigen onvergankelijk overgankelijke voortgang. Deze zelfliefde betracht zij en er is geen lot beschorener dan het mensenlot.

De mensheid mag, zo mogen we toch wel veronderstellen na al die miljoenen jaren van rechtopgang, slimme rechtopgang, met zijn grote hoofd tot wijsheid zijn gekomen? Waarom dan nog illusies bouwen? Waarom dan nog vertroosting zoeken, verlossing, bevrediging? Op een verziekte planeet als de onze kunnen we misschien maar beter afzien van plannen maken, van zin zoeken, van optimisme, van hoop. Het lijkt wel of het waanidee van vrije wil onze grootste zenuwtrek is. Een zenuwtrek die niet onder doet voor de erfzonde – sterker, die onze erfzonde is. Laten we toch genoegen nemen met het aan de leiband lopen van dit goddelijk tijdperk, dit Sterftijdperk. We willen een doel in ons leven, een zin en we hebben er een; een doel dat over de exemplaren en de soorten is gesteld: tijdelijk zijn, verdwijnen, plaats maken. Wat waren we anders dan een tijdlang het voertuig voor de zelforganiserende evolutie, die aanbiddelijke evolutie, die Grote Godt? Die zich nu van ons zal moeten ontdoen wil zij zelf verder voort kunnen leven.

Onze onevenwichtige ingewanden resoneren met onze onevenwichtige geest die resoneert met een planeet uit evenwicht. Gezondheid is er voor alle drie niet meer bij en dat, zou je denken, brengt hen samen in hun lot; de pijn van de één zal de pijn van de ander worden. En toch zullen ze elkaar niet troosten, niet kunnen troosten; ze zullen elkaar nog verder in de weg gaan staan, elkaar nog meer gaan tegenstaan. Onze fysische behoeften, onze mentale behoeften en de behoeften van een planeet zullen schallen in het universum en als een oneindige echo zal het gekrijs weerklinken van uithoek tot uithoek van het heelal. Onze doodskreet zal sterven in de schoonheid van onverschilligheid; geen ster, geen zwart gat, geen komeet zal er een traan om laten en het zal geen mededogende weerklank vinden in de ziel van welke Godt dan ook. De Godt heeft genoeg aan zijn eigen obsessies, aan zijn eigen rigiditeit, aan zijn eigen starre standpunten. De Godt heeft dogma’s die onwrikbaarder zijn dan die van welke theologie dan ook. Hij zal nieuwe hersenspinsels moeten bedenken om nog iets van het leven te maken.

Wie was de filosofische aanstichter van het moderne optimisme? Van het vooruitgangsdenken? Laten we de naam Hegel vallen, dan dienen we te beseffen hoe dicht hij al het tijdperk van het Verval was genaderd, het tijdperk waarin de menselijke onderneming haar beëindiging zou vinden. Optimisme, vooruitgang, ja, ja … . Waaruit bestond deze onderneming anders dan uit eindeloos voortmodderen, voortploeteren, voortzwoegen en voortdurend tegen de wetten van de zwaartekracht en het verval inwerken, waar Sisyfus nog een puntje aan kon zuigen. Er zijn uitzonderlijke perioden waarin het bewustzijn tot de uiterste waanzin zal worden gedreven en zo’n periode is nu weer eens aangebroken. De geschiedenis bestaat uit niets anders dan de eeuwige wederopstanding van crises, van crisis naar crisis, en eens in de zoveel miljoenen jaren zal dat moeten culmineren in de Crisis der crisissen: een Verlossing van een uit de hand gelopen soort, verlossing van haar planetaire wandaden door te verdwijnen – het werd wel weer eens tijd. Een tijdperk met ballen zal nu drastisch ingrijpen in de geschiedenis van planetaire overshoot; er is gestrengheid nodig, de gestrengheid van een autoriteit die boven de soorten uitstijgt zonder aanziens des persoons. De scheppingen en instortingen van opeenvolgende tijdperken ondergaan hetzelfde wisselvallige lot als onze stemmingen, onze jaren, onze koortsen, onze teleurstellingen, onze ontbindingen. Er is geen geschiedenis zonder verloren Paradijs, geen geschiedenis zonder Zondeval, geen geschiedenis zonder Fuiktijdperk. De geschiedenis van dit tijdperk is een kosmische klucht in actie. Een klucht waar lieden zoals Hegel, of welke vooruitgangsgelovige dan ook, geen weet van konden hebben.

De kosmos zucht, de aarde schreeuwt, de materie kreunt. Het lijden ontwikkelt zich, de chaos ontplooit zich, de instorting voltrekt zich. En de mens? Wat zullen we zeggen van de mens? Van Zondeval tot Antropoceen, van verdrijving uit het Paradijs tot verdrijving uit het Holoceen: het voltrekt zich van lot tot lot, van gezwoeg tot gezwoeg, van val tot val. Dat zullen we zeggen van de mens, de voltrekker van het zuchten, het schreeuwen, het kreunen.

Het Antropoceen is het tijdperk van de duurzame ontbinding, een tijdperk dat aan de lopende band kadavers, karkassen en skeletten produceert – er is voldoende voorraad aan pré-kadavers, pré-karkassen, pré-skeletten, kortom, aan vlees dat in staat is om te lijden. Die bijna onbeperkte voorraad drukt natuurlijk de prijs, overeenkomstig de wetten van vraag en aanbod; laten we niet een te hoog prijskaartje hangen aan een mens. Er is een overvloed aan aanbod, maar de verwerkingscapaciteit kent zijn grenzen. Het is maar de vraag of de planeet zoveel kadavers in zo’n korte tijd wel kan verwerken, aasgieren hebben immers hun buik ook wel eens vol. Maar op z’n minst, dat is te hopen, laten uw botten fossiele sporen na, zodat ze kunnen dien voor wetenschappelijk onderzoek na zovele miljoenen jaren. U kan dienen voor toekomstige tijdsbesteding, dat is een mooi ideaal. Prent u daarbij in dat er weliswaar een doel bestaat voor uw botten, maar geen oplossing voor het overlevingsvraagstuk van de soort. Verbeeld u dat er geluk bestaat want het bestaat in de verbeelding.

Het ideaal van liefde voor het leven is onverminderd. De realiteit is onverminderd en het gevolg is een schril contrast tussen die twee, een rijke bron van lijdenservaringen. Aan de realiteit wordt nu de planetaire overshoot toegevoegd: het contrast wordt groter, de bron wordt rijker. Er voltrekt zich iets van fundamentele en radicale orde, over de gebruikelijke cycli van opkomst en instorting van beschavingen heen; een vervallend tijdperk, het Holoceen verlustigt zich in haar ondergangsfase en verliest zich in het Antropoceen. De beschaving, die mondiaal  in haar instortingsfase verkeert, zal niet meer kunnen herstellen. Zal in het komende tumult het lieflijke, lieflelijke lijden standhouden onder het toenemende contrast? Zal de mens standhouden? Dit is het positieve: zolang er nog bovenmatig geleden wordt is er nog ergens een mens. En dit is net zo goed positief: het Antropoceen zal functioneren als een drastische verjongingsbron door een drastische stervensbron te zijn, een verlossingsbron. Nieuwe mogelijkheden voor verse, frisse, fruitige hoedanigheden, voor vlees wellicht, wie weet. De waarde van het vleselijke menszijn, het lijden dus, kan niet worden onderschat, evenals haar tegendeel, de verlossing. Heb het zijn lief, heb het niet-zijn lief en laten we niet vergeten straks collectief niet meer te zijn in dit theater alhier. Is het een tegenspraak, aarzel dan niet om uzelf tegen te spreken, om in tegenspraak te zijn met uzelf, om ambivalent te zijn overeenkomstig het wezen van de mens.

De kosmische klucht die het mensentijdperk kenmerkt – die aaneenschakeling van absurditeiten – culmineert nu in het Antropoceen. Het is het sluitstuk van een tragikomedie, een klucht waarbij alle dieren en planten het toneel opgetrokken werden om gezamenlijk deel te nemen aan de show van de Grote Ondergang, een goddelijke ondergang van niet minder dan duivelse proporties. Van deze en gene zullen overblijfselen overblijven om de nieuwsgierigheid van toekomstige fossiel-onderzoekers te bevredigen. Dat deze Geschiedenis, deze eeuwige geschiedenis van verdwijnverschijnen geen enkel doel dient mag ons tevreden stellen: er gaat niet veel verloren. Het zal een feestelijke finale worden, betaald met ons eigen zweet en bloed – en nieuw leven zal op onze as mogen dansen. Wat zal door het leven dat vergaat aan vers, fris, fruitig opkomend leven worden doorgegeven? Opnieuw de illusie van een paradijselijke belofte? Exemplaren van soorten zijn in het ene tijdsgewricht beter af dan in het andere. Elk individu is de alfa en omega van het universum, bij elk sterven vergaat er een kosmische werkelijkheid en dat is precies de unieke verdienste van elk individu aan het ooit, aan het ooit-eens-geweest-zijnde, aan het Kerkhof van het afscheid. Elk afscheid is de poort naar nieuw begin. Tot zover het brekende nieuws van de dag.

Hoezeer verafschuw ik de weeë schimmen van dit Fuiktijdperk. Zij is de verzieker van ons feestje, de domper op de kroon van de schepping, de kroon die wij zelf zijn, zij is de dictator van onze aftakeling. Zij brengt ons de vervolmaking, de voltrekking, de voltooiing van verschrikking, verdrinking, verdroging. Er zal geen rust meer zijn in de verzenging van haar verwoesting, zij zal zich voltrekken als de Koortsdreun van de schepping, als de Zonnesteek van het universum, als het Kopschot in het slachthuis. Er zijn ergere dingen dan dat. Erger is om onder het gesternte van haar chaos&ellende in leven te moeten blijven met rondom lijklucht hangend aan onze kont.