Welkom bij Antropoceen - reflecties

Wanneer we ons nog willen vastklampen aan optimisme, en/of aan hoop, en/of op kansen ten goede, en/of aan ‘dat kan je nu nog niet zeker weten’, en/of aan het idee van een ‘goed Antropoceen’ en/of aan positieve sociale tipping points, en/of aan tegenwicht willen bieden aan fatalistisme&doemdenken&stelligheid, en/of met verwijzingen naar eerdere sociale kantelpunten in het jaar des heren zus en zoveel, dan,

Het onderscheid tussen die twee is misschien wel te maken, specifiek in relatie tot het Antropoceen, dat we Antropoceen noemen (in brede zin bedoeld) omdat het radicaal onderscheidende kenmerken heeft t.o.v. het Holoceen, waaronder toenemende verstrengeling van op elkaar inwerkende leefsferen, die we ons al dan niet, meer of minder bewust zijn. Het verschil tussen naïef idealisme en realistisch idealisme, zou ik denken, is dat de naïeve idealist wellicht een dubbele ontkoppeling maakt in het denken:

Ik lees op NU.nl over de idiote toename van het stroomverbruik door AI: “Maar het stroomverbruik neemt nog sneller toe door elektrisch vervoer en verduurzaming van de industrie. Maar in die gevallen vervangen we fossiele brandstoffen door schonere elektriciteit en gaat het klimaat er juist op vooruit.” 

Wetenschapsfilosofisch gezien hebben de vakwetenschappen zich gespecialiseerd:

We kunnen op hoofdlijnen twee typen natuur-cultuurverstrengeling onderscheiden.

Met idealisme is uiteraard niets mis, zolang het maar in realisme gefundeerd is. Het zijn immers juist de wetenschappers die precies op basis van realisme zeggen dat het venster voor oplossingen zich nu snel aan het sluiten is, in een proces van kantelpunten als omvallende dominosteentjes, met structurele onomkeerbaarheid op geologische tijdschalen. De zeespiegelstijging is al onomkeerbaar; koraalrif-ecosystemen, waar miljoenen mensen van afhankelijk zijn: idem. Hoeveel idealisme moet daar tegenaan gegooid worden? Wat zal de impact zijn op adaptieve samenwerkingsmogelijkheden bij vernietigende en ontwrichtende overstromingen, dodelijke droogte, onkenbare waterschaarste in miljoenensteden, stervende gletsjergebieden waar miljarden mensen van afhankelijk zijn?

Angst is volgens de Duitse filosoof Karl Jaspers, in navolging van Kierkegaard, een objectloze emotie; vrees daarentegen heeft een object. Vrees heeft betrekking op min of meer concrete situaties of dingen of levende wezens, zoals bijvoorbeeld grote hoogten of spinnen of afkeuring door mensen. Angst zou in deze visie geen object hebben, het is met andere woorden niet duidelijk waarvoor men bang is; het gaat om een nameloze en onbestemde angst; men weet niet waar die over gaat. Het onderscheid tussen angst en vrees is relatief en gradueel. Veel objectloze angsten blijken bij nadere bestudering wel degelijk een object te hebben. We kunnen denken aan de bedreigingen die met klimaatverandering te maken hebben.

Hoe moet men energie overdracht, ofwel verandering (in dit geval Antropoceen-gerelateerde verandering betrekking hebbend op klima-ecoverandering), zich voorstellen, niet in fysische maar in metafysische termen, ofwel in termen van betekenis, betrokken op zin, specifiek in termen van heil dan wel onheil?

Antropos is antropos omdat ie antropos is. Dat maakt hem anders dan andere dieren omdat ie wordt gekenmerkt door twee posities: de centrische - en omdat hij antropos is, is dit niet anders dan de antropo-centrische positie -  en daarbovenop, zowel in samenwerking als in strijd met de centrische, de typisch enkel aan antropos gegeven excentrische positie. Die excentrische positie maakt de mens tevens bewust van zijn onvolmaaktheid, zijn menselijk tekort, brengt eventueel via gelegenheidsoorzaken ecocentrische vervreemding met zich mee (zoals we kunnen zien), en brengt (ver)ant-woordelijkheid met zich mee.

We zouden ons eens een fundamentele vraag kunnen stellen. We weten al sinds begin jaren 1970 dat er grenzen aan de groei zijn. Die grenzen worden gesteld door de planeet. Sindsdien is de groei op alle fronten alleen maar door gegaan; er zijn inmiddels zeven van de negen kritieke planetaire grenzen structureel overschreden; de overschrijdingen nemen alleen maar toe; enkele onomkeerbare kantelpunten zijn al bereikt, zoals de afsterving van koraal-ecosystemen en smeltprocessen waardoor onomkeerbare zeespiegelstijging; andere kantelpunten staan op het punt om gepasseerd te worden.

De stijging van atmosferisch CO2 is de laatste jaren gemiddeld 2,5 tot 3 ppm per jaar; we tikken eind mei 2026 de 433 ppm aan; de komende jaren zal dit stijgingspercentage naar verwachting aanhouden; wereldwijd daalt de broeikasgasuitstoot niet; er zijn meerdere oorzaken waardoor de opwarming nu versnelt; we falen collectief en de gevolgen zullen ongekend verschrikkelijk zijn.

de technologische 'vooruitgang', met alle energietoename erop en eraan, is kennelijk niet te stuiten, ondanks dat we onze energiebehoefte drastisch moeten minderen, willen we onze klimaatdoelstellingen halen.Ik kan het niet anders zien: we zitten klem. We bevinden ons in het Fuiktijdperk.